“…büyüdüğümde kendimi nasıl anımsayacağım acaba…”
-z.

yansıyan düşlerime*

Sarı bir sıcak. Yaprak kıpırdamıyor. Havadaki basınç omuzlarımızda. Balkonlarda geçen yaz akşamlarının birinde TRT kanalının sesi etrafa yayılıyor. Akşam sofralarının telaşı. Annelerin babaların ve elbette en çok da biz çocukların konuşmaları, bağırışları yeni bir yaz akşamını hazırlıyor.

Her geçen yıl biraz daha artan karşılıklı dizilmiş beşer katlı apartmanlar, yerlerini bu apartmanlara bırakan portakal bahçeleri, sokağın bir ucunda sera siluetleri ve diğer yanda çocukluğuma bir gölge gibi düşen lacivert beydağları… Bedenlerimizde kalan tuz ve uykularımıza karışan portakal çiçeği kokularında bir çocukluk… Ve akdenizin derinliklerinde kaybedilmiş hüzünlerimiz…

Akşamın sesi, geçen mavi steyşın arabanın sesinde kayboldu. Çıt çıkmıyordu. Sokak boyunca ilerleyen arabanın arkasında bir çift bacak. Omuzlarımızda sarı bir sıcak… Koyu renk kumaş pantolon ve makosen ayakkabılar. Yapış yapış bedenlerimizdeki ter ve zaman içinde düşünümde yarattığım kan kokusu…

“Ne oldu acaba?”, “ne olacak bunun hali”, “herhalde ölmüş”, “vah analara babalara. Sen bu yaşa kadar…” soruları, yorumları arasında ve hüznün tadında akşam yemekleri…

Apartmanın bahçe duvarında hızla sayımız arttı. Evden aldığımız yasaklamalar ve kendimize itiraf edemediğimiz korkular nedeniyle portakal bahçeleri arasındaki, yabani böğürtlen çalılıklarının karanlığında yapılan çete toplantısı o gece yapılamadı, saklambaç oynanmadı, ertesi gün denize kaçta gidileceği konuşulmadı ve hatta belki o gece hiç uyunmadı… (1979)

Babam her dönüşü bir kitap demek olan iş gezilerinden birinde. Annemle birlikte yatıyoruz. Koridorun yeşil gece lambası ışığında, patlama sesiyle binlerce parçaya bölünmüş bir kristale dönüşüyor oda. Anneme sarılmış olmalıyım…

Evde annemin anneannesi, büyük anneanne ve onun kız kardeşi Melek Anneanne var… Annemde onlara heyecandan bir şey olacak korkusu… Sabaha kadar apartmandaki herkes oturdu ve ağladı. Ölen yok ama Ziya Amca’nın arabası, yeşil, 68 model Opel, denize gittiğimiz araba artık neredeyse yok. Dinamiti yerleştirirken benzin deposuna kesme şeker atmışlar, bu tahribatı arttırıyormuş.

Herkes anarşi (!) ile hiç ilgisi olmayan Ziya Amca’nın arabasına neden bomba atıldığını merak ederken, solcu bir lise müdürünün arabasıyla karıştırıldığı öğreniliyor. Bombayı köpekçiler koymuş. Aynı model, aynı renk ve plakaları bir harf ile farklı olan bu arabayı her gördüğümde içimde bir patlama yaşıyorum…

…

Bir sabah… Bu ülkenin bayramlarının tarihleri gibi ama farklı anlamlar taşıyarak beynime kazınan 12 Eylül… Evde garip bir sabah sanki televizyon açıktı bütün gün diyeceğim ama bu büyük olasılıkla son yıllarda böylesi günlerde yapılan naklen yayınlara alışmamdan. Hatırladığım en net şey evdeki gerginlik, bir de annemin 1960 ihtilali anılarını bize anlatışı… Sokağa çıkma yasağının uygulandığı o günlere dair anımsadığım en net şey ise bisikletlerimizle, en uzak sokaklarda trafiğin olmamasından yararlanarak attığımız turlar, bizi yakalayıp evinize dönün diyen jandarmalara da evimiz yakında deyip savuşmalarımız. Bir de apartmanların altına kurulan masalarda mahallede düzenlenen tavla ve okey partileri. Sanki bu inanılmaz acıların yaşanan zamanlarda bizim sokak başka bir gezegendeymişçesine bir huzur ve mutluluk yaşıyordu benim çocuk düşünümde… (1980)

Burdur’un geniş, yuvarlak taşlarla kaplı eski sokaklarından birinde, yer sofrasında kalabalık bayram yemeklerinin yendiği kocaman bir ev. Giriş kapısının yanında, evdeki bir sürü odaya rağmen Koç Dedemizin kullandığı tek oda, penceresinde mum çiçeği, sürahisi ve bardağı, gazeteleri ve büyük duvar saatiyle aklımda. Evin içinde yalnız kalıp da korkmadığım tek yer… Bizim Kurtuluş Savaşı gazisi olan Koç Dedemizin silahları varmış… Ne olacak bu silahlar şimdi korkusu sardı aileyi. Benim aklımda ise Koç Dedenin o ahşap, garip bir kokusu olan esrarengiz evinde silahların nerede olabileceği sorusu…

Yukarı doğru dönerek çıkan merdivenlerinin yan duvarlarındaki karanlık dolaplarda olabilir… Alt katta o kokulu elmaların olduğu ama asla yalnız girmeye cesaret edemediğim kiler de olabilir… Bahçenin arka taraflarındaki ahırlarda olabilir… Yıllar önce ölen ciciannenin kullanılmayan yatak odasında olabilir… Hatta evin ahşap tabanlarına bile saklanmış olabilir… Belki de Koç Dede onları bahçedeki ergen ağacının altına gömmüştür (1980 sonrası günler)

Burdur’da kayısı ağaçlı bahçeye bakan mutfak balkonundan merdivenle bahçeye inilebildiği için çok sevdiğim evde, çok okuyan kuzen abi ile şu üzerine dantel örtü ve nazar boncuğu takılan cinsten bir eski radyodan Moskova Radyosu’nu dinliyorum. Hatırladığım tek şey bu işi yapmaktan dolayı kendimi çok önemsediğim…

Artık koyu mavi ciltli ve pembe yaprakları olan bir deftere hoşuma giden şiirleri yazıyorum. Sayfanın bir tarafı şiir, diğer tarafı ise genellikle siyah beyaz köylü kadın, erkek ve özellikle çocuk resimleri…

Eve alınan Cumhuriyet Gazetesi’nin sadık bir okuyucuyum, önceleri bu gazeteyi almak sanki bir ayrıcalık gibiydi, şimdilerde ise adının yazdığı kısım içe katlanarak, hemen çantaya atılan bir tehlikeye dönüştü. Ama yine de kendimi önemsememi sağlıyor…

Kuzen abi Atatürk’ün Bursa Mitingi’nden sözediyor. Devam ettiği Eskişehir Maarif Koleji’nde, Atatürk’ün bu mitingde yaptığı konuşmalardan alıntılar yaptıkları için cezalandırılıyorlar… Büyüdüğümde(!) ben de mücadele edeceğim kararını ilk verişim… (1980 sonrası günler)

Gece on ikiden sonra sokağa çıkma yasağı var. Gece dışarı çıkıldığında geç kalınırsa aceleyle taksiye biniliyor, taksimetre yok, taksi 7,5 lira… Acaba çıkarsak ne olur, vururlar mı bizi… (1980 sonrası günler)

İğrenç bir oda… Ne pencereden görülen çam ağaçları, ne de yatağımın yanındaki nergizler, İlhan Selçuk’un şu an adını anımsamadığım deneme kitabı, burada olmayı bana keyifli hale getiremiyor…

İki yanımda birer yatak ve birer kadın… Canım onlarla konuşmak istemiyor. Kendimi insanlardan ayırma çabasındayım, önemseme duygusuyla onlardan uzak olduğuma inanıyorum. Bir dini, tanrıyı, aileyi ve hatta aşkı reddetmeye başladığım yıllar. Sonraları bazılarına sıkı sıkı sarılıp bazılarını ise red etmeyi bile gereksiz bulduğum değerlerim ve hala emin olamadıklarım…

Durmadan soru soruyorlar, yanıtlarım evet, hayır ve zorunlu kalırsam bir iki sözcüğü geçmiyor… Genç olanını hemşire götürüyor. Geri döndüğünde başının bir yanındaki saçların usturayla kazınmış olduğunu fark ediyorum. Bir anda soruyorum “niye?” diye…

Ertesi gün bir kulak ameliyatı geçirecek, ağlamaklı anlatıyor. Uzun ve sıkıntı dolu bir gece başlıyor…

Diğer yanımdaki yaşlı kadın nasıl olduğunu anlamadan bir şeyler anlatmaya başlıyor. Diğerinin duymadığını anlayınca sesini yükseltiyor. Kendimi kitaba vermeye çalışıyorum. Olmuyor. Aslında sinir bölümündeymiş, artık iyileştiği için diğer hastalardan etkilenmesin diye kulak burun boğaza almışlar. Önce kocası iş kazasında ölmüş, ardından kardeşi. Onun neden öldüğünü anımsamıyorum, o sırada dinlememeyi başardım herhalde. Sonra oğlunun ölüsünü “bir gün mavi bir steyşın arabanın içinde bacakları dışarıda” getirmişler. 17 yaşındaymış daha…

17 yaşında bir ceset, bacakları dışarıda, vurmuşlar, kim bilinmiyor, oysa onun anarşiyle hiç ilgisi yokmuş, 17 yaşında, bacakları dışarıda bir ceset, sarı bir sıcak, yaprak kıpırdamıyor, mavi steyşın araba sokağı geçiyor, çıt çıkmıyor, bir tek bacaklarını görmüştüm şimdi fotoğrafı gözümün önünde, benim yaşımda bir ceset, öldüresiye bir sıcak, sarı…

Diğeri fotoğrafa uzanıyor, “allah bağışlasın…” diyor… Yaşlı kadınla birbirimize bakıyoruz, başım ağrımaya başlıyor, odanın ışıkları kapatılıyor. Hastanelerde erken yatılıp, erken kalkıldığını öğreniyorum. Sabaha kadar, bir türlü dinmek bilmeyen ses, gözümün önünde bir çift bacak ve sarı bir sıcak…

Hemşire bir sakinleştirici onu sakinleştirmeye yeter diyor, annem aniden kapıyı kapatmaya çalışıyor, benden bir şeyi gizlemeye çalışarak. Sedyede üstü beyaz çarşafla örtülü bir ceset geçiyor, başım ağrıyor…(1985)

*Abdullah Şanal

***

yukarıdaki yazı patika dergisi‘nin haziran-temmuz 1996 sayısında yayımlandı. “12 eylül anıları” başlıklı bir dizi için yazmıştım. yazıyı buraya eklerken genel olarak metne dokunmadım; bariz dilbilgisi ve dizgi hatalarını düzelttim sadece… bir önceki yayının, tomris ve demir özlü’nün ardından kendi 80 sonramı buraya kaydetmek istedim çünkü.

tabii şimdi radyoluğumu da yapıp, dönemin askeri yönetiminin TRT’sine takılan şarkıları anayım.

musa eroğlu’nun “yolun sonu görünüyor” adlı türküsü intiharı özendirdiği, barış manço’nun “ölüm allah’ın emri” şarkısı girişinde zurna kullanıldığı, ayla algan’ın “bak şu adama âşık oldu” şarkısı evli bir erkeğe duyulan aşkı anlattığı, şenay’ın “hayat bayram olsa” şarkısı komünizm propagandası yaptığı, nur yoldaş’ın “sultan-ı yegâh”ı sözlerin telaffuzu, “ormancı” ise devlet memuru olan ormancılara yönelik eleştiri içerdiği gerekçeleriyle TRT denetimine takılmış…

artık mabel matiz’in varlığının bile bir suça dönüştüğünü düşününce, bugünün aksine lgbt+ ve toplumsal cinsiyet meseleleri gündemde yokmuş anlaşılan!

çok uzattım! en iyisi “hayat bayram olsa” diyerek susayım.

“… Hey trenler, vapurlar beni burdan götürün!
Ne var gözyaşlarından çamurlar yuğuracak?…”
-Charles  Baudelaire, Hüzün ve Serseri

geçiyor; ne kaldı şurada eylül’e! sonra güz de biter, yeni yıla kavuşuruz… sonra bir sonraki yıla, sonra bir sonrakine. ben saldım bu akışı, takılmıyorum artık; takılsam ne olacak, o ayrı mesele tabii. öte yandan tomris‘le biraz zamanı geriye sarıyorum sanki; şimdilerde onun yanına demir özlü de eklendi. 80’lerin sert ve ağır günlerini, demir özlü’nün sürgünde on yıl kitabıyla, avrupa’dan, dışarıdan bir bakışla okurken araya tomris’in yürekte bukağı ve yaz düşleri kış düşleri‘ndeki içeriden, memleket manzaraları giriyor.

sürgünde on yıl, yalnızca demir özlü’nün yurtdışında geçirdiği yılları anlattığı bir anı kitabı değil; 1979’dan 1989’a uzanan bir dönemin, ülkeden koparılmış bir yazarın gözünden tutulmuş kişisel bir kaydı. özlü, 1979’da artan siyasal şiddetin ardından isveç’e gidiyor. 12 Eylül 1980 darbesinden sonra Türkiye’ye dönemeyince sürgünlük kalıcılaşıyor; 1986’da da yurttaşlıktan çıkarılıyor.

kitapta sürgünde olmak yalnızca siyasi bir mesele değil elbette; istanbul’dan kopuş, stockholm’e alışamama, yalnızlık, memleket özlemi, babasının ölümü, kardeşi tezer’in kanser olması, dostları, dönemin yazarları, sanatçıları, aydınları, edebiyat ve yazarlık birbirine karışıyor. stockholm’de yeni bir hayat kurmaya çalışırken, farklı avrupa kentlerinde yolculuk yaparken, istanbul’u, ailesini, arkadaşlarını ve geçmişini sürekli yanında taşıyor demir özlü.

1984 yılının ekim ayında, berlin senatosu kültür dairesi’nin bursuyla berlin kenti üzerine bir şeyler yazmak için gittiği şehirden dönüşüne ilişkin şunları yazmış kitapta:

“… 8 Aralık tarihinde, zoo İstasyonu’ndan kalkan trenle stockholm’a doğru yola çıkıyordum. bana güzel kartpostallar gibi görünen stockholm’le çevresinden iki ay uzak kalmış, yazarak kendi içime bir yolculuk yapmış; hem kendi içimi altüst etmiştim, hem de insanlık tarihini çok daha hakiki olarak yaşamış bir toplumda, romantik döneme özgü bir doğa içinde—wannsee ile çevresi, güller, ormanlar eşsiz güzellikteydi—yaşamı bütün canlılığıyla tanımıştım. Arkadaşlar edinmiş, duygular yaşamış, bazen kendi de onların kültürünü anlamaya çalışmıştım. Bu iki aylık yaşam, üzerimde öyle derin bir iz bırakmıştı ki, bu izi iki yol boyunca olgunlaştıracak, notlar alacak, bazı küçük belgeler toplayacak, sonra fantezilerimle değiştirdiğim bu yaşamdan hareketle, iki yıl sonra bu binaya yeniden gelecek, Berlin’de Sanrı adlı anlatımı yazacaktım.

Bu iki ayda yaşadığımı anladım. Bireysel bir yıkıntıyı en dip noktalara kadar yaşasam da, gene ayakta kalabileceğimi sezdim. Dünyada, başka uluslardan da olsa insanlar, arkadaşlar olduğunu gördüm. 1982 yılında, Avrupa’da ‘kaldırımlarda açlıktan ölsem de kalacağım, bu askeri rejime muhalafet edeceğim’ demiştim kendi kendime. Bunu yapabileceğimi anladım. İçimde neler birikirse biriksin! acı bazen beni ne kadar derinden vurursa vursun ya da öğle uykuları beni derin bir boşluğun içine çekerse çeksin!”

tomris’in Yürekte Bukağı kitabıyla ise 80 öncesine içeriden bakıyorum. dönemin olayları orada da var ama doğrudan anlatılmıyor; evlere, sokaklara, kadınlara, ilişkilere, insanların konuşmalarına ve susmalarına sızmış hâlde. hayatın tedirginliği bazen bir cümlede, bazen bir suskunlukta, bazen de insanların birbirlerinden uzaklaşmasında çıkıyor karşımıza. sözü burada tomris’e bırakayım:

“… kentlerde kimseler birbirini tanımıyordu. o güne kadar tanımayı pek düşünmemişlerdi, ama artık önemliydi; tanınmayanlar kuşkuyla süzülüyordu. bıyıktan, saçın taranış biçiminden, kısalığından ya da uzunluğundan, giyiniş özelliklerinden, bir düşmanlık, bir dostluk belirtisi çıkarılmaya çalışılıyordu. her yerde; dolmuş motorlarında, arabalarda, kamyonlarda, otobüslerde, uçaklarda.

raylara gelişigüzel atılmış bir pamuk paketi, apartman aralığına bırakılmış bir gazete tomarı, biraz sonra patlayacak bir bombayı ansıtıyordu. yıllardır cepleri ısıtan sigara paketlerinde kötü belirtiler, eski söylenceler aranıyordu: kurt kulakları, gamalı haçlar, orak çekiçler…”

Yürekte Bukağı’nın “Güneşli Bir Gün” öyküsündeki üzerine torba geçirilmiş şehir, 1981 yılına gelindiğinde Yaz Düşleri Kış Düşleri kitabında “Filizkıran Fırtınası“na tutuluyordu.

“Lisa, ekip arabasına göz attı. yaşlı, kılıksız bir adam camdan bakıyordu, bir memur terini siliyordu korkudan. birkaç genç, dudakları sımsıkı kenetli, oturuyorlardı sessizce.
– Nereye götürüyorlar acaba? dedi Lisa.

– Bilmem ki, dedi kadın.
Onlar Sarı-Kent’in yollarından geçerken, Beşiktaş’taki kalyonlar ağır ağır yelken açtılar. bilinmedik denizlere. kentin mavi damı ta aşağılarda kalmıştı. Filizkıran fırtınası, maden filizlerini bile kasıp kavuruyordu, çürütüyordu…”

anlayacağınız, demir özlü dışarıdan bakarken, sürgünün mesafesini hissettirirken; tomris memleketin içindeki daralmayı anlatıyor yazdıklarıyla. bataklık, hep aynı bataklık… rengi değişiyor, bazen kabuk bağlıyor, çatlaklar oluşuyor, sonra bir yerinden su çıkıyor, başka bir yerinden yeşeriyor. sonuçta bataklık da doğanın bir parçası; kendi hayatı, kendi dengesi var içinde. anlaşılan bizim habitatımız da memleket dediğimiz bu bataklık. koku derseniz, o bambaşka bir mesele tabii.

“… duvarlarla odalar çok dar, sokaklar çok geniş…”
–Tomris Uyar, Kalenin Bedenleri

rüyamda, çok eski bir hesaplaşmaya gittim; işle ilgili bir mesele! o kadar öfkeli bir şekilde karşımdaki insanlara nefretimi, kırgınlığımı kustum ki unuttuğumu düşündüğüm bir sürü detay dalga dalga bu öfkeyle ortaya çıktı; hem ağlıyordum hem bağırıyordum…

uyandığımda hâlâ o öfke ve kırgınlığın içinde sıkışıp kalmıştım. o yüzden mi bilmiyorum, terraryumumla ilgilenmeye karar verdim; bakımsız kalmıştı bir süredir, içindeki kaktüsler mutlu değildi. zaman zaman camın içindeki kaktüsleri hapsetmiş olma duygusu yaşıyorum elimde olmadan; evde yaşayan kedilere ve köpeklere dair hissettiğim duyguya benzer şekilde…

tomris’in yaza yolculuk kitabındaki bir öyküyü dinleyerek içerideki taşları, midyeleri, kaktüsleri çıkardım; ardından biraz toprak, birkaç yeni kaktüs de ekleyerek terraryumumu yeniden düzenledim, mutfak masasına, yani gözümün önüne koydum…

işin tuhaf tarafı, öyküdeki kadın mardin’de sıkışıp kalmış istanbullu bir gelindi!

“Taşındıkları ikinci ev kâgirdir, yeni kesimledir. Oğlu büyümüştür; o vazgeçmiştir. Kaleyle kendini özleştirmesini sağlayan, kişiliğini ayakta tutan soylu kalebentlik duygusundan yoksundur artık. Aldığı kırbaç yaraları sağalmış, alışmaya alışmış, alışmayı kanıksamıştır.  Yalnız, kendini yıllar yılı aykırı bir bezek gibi sürüklemekten de bıkmamıştır. Hiç giymeyeceği giysilerin modellerini çizmekten vazgeçer. Kocasından evden çıkma izni istemekten de. Kapanır, kendi kalesini, dokunulmazlığını kurar. Böylelikle de yeni ve bu kere bilinçli kalebentliğini. Zamanla, yer yer kesik cam ışıltıları ile yanan bu bozkente benzediğini sezemez.”

jung’a göre bu, belki de öyle basitçe bir tesadüf değil. insanın içinde olup bitenlerle dışarıda karşısına çıkan şeyler arasında, nedensel olmasa da bir anlam bağı kurulabileceğini söylüyor o. yani içimizde biriken bir duygu, bir korku, bir arzu, dışarıda karşımıza çıkan başka bir şeyle tuhaf bir biçimde birbirine değebiliyor…

burada susup sözü norah jones’a bırakıyorum, başka değen bir duruma…

“…eve yalnız döneceğim
dibe çöken bir taş gibi
telefonun fişi çekilmiş
yoluma devam edeceğim, özgürce
donmuş bir rüzgâr gibi
terk edilmiş bir fabrika gibi…”

“Petunia: Your presence soothes me.”
–Kate Greenaway, Language of Flowers (1884)
 

her sabah olduğu gibi bugün de petunyalarla ilgilendim. kuruyan, pörsüyen çiçekleri temizledim, uzamış, çiçeksiz dalları budadım, suladım. 18 mayıs günü, tomris’in mezarını ziyarete gittiğimizde almıştık; beyaz puantiyeli mor, şarap rengi ve fuşya-beyaz şeritli. beyaz puantiyeler neredeyse yok artık; zaman geçtikçe kayboldular, mor renk de morun kıyısında bir koyu pembeye döndü; sanki o beyazlar çiçeklerin içine karışıp rengi dönüştürdü. fuşya-beyaz şeritli olanlarda da renklerin arasında keskinlik azaldı, yavaşça birbirlerinin içlerine doğru yayılmaya başladılar. öncesine göre çiçekler de daha küçük. en fazla bir hafta, on günleri kaldı sanki…

bitki taksonomisine göre petunyaların büyük ailesi Patlıcangiller (Solanaceae); tütün ve domatesle de akrabalar. petunya adı brezilya’daki tupi-guarani dillerindeki “petun” sözcüğünden geliyormuş; anlamı tütün. bildiğimiz petunyalar (Petunia × hybrida), son derece genç çiçekler; 19. yüzyılda avrupa’da geliştirilmiş bahçe melezleri onlar. o yüzden de mitolojide pek yerleri yok…

ilk petunyalarım, ankara’da, evlendiğimizde yaşadığımız eryaman’daki evimizde oldu. mutfak balkonunun duvarında, tek bir saksıda, iki farklı tür bir arada olurdu; her yaz alırdım, biri tek renk, diğeri çizgili. fotoğraflarda kalmış bir yazın petunyalarını buldum, minik tezer’imizle birlikte.

viktorya döneminde gelişen çiçek dilinde (floriography) petunya; öfke veya kırgınlığın yatışması, birlikte zaman geçirmekten duyulan memnuniyet, rahatlatıcı, huzur veren bir varlık ve bazen de kırgınlık ya da güceniklikle ilişkilendirilmiş. elbette bunlar evrensel anlamlar değil. keşke bugün de dilimizde böyle incelikler kalsaydı, değil mi?

yukarıdaki alıntının anlamı “varlığın beni yatıştırıyor.” bu alıntıyı aldığım kitaba bayıldım, viktorya döneminde çok okunan çiçek dili kitaplarından biriymiş bu; bağlantısını sizin için aşağıya bırakıyorum. kim bilir belki birisine bir çiçekle mesaj vermek istersiniz…
Kate Greenaway, Language of Flowers (1884)

şarkımız elbette bir petunya melodisi; albümün tamamı çiçeklerden oluşuyor bu arada aklınızda olsun.

“…Her gün, her an, her mevsim değişen ışığın ritmiyle.”
-Han Kang, Işık ve İp

han kang’in ışık ve ip kitabını okumayı bitirdim; uzun bir süre kitabı başucumda tutacağım sanırım. nobel edebiyat ödülü’nü aldıktan sonra yayımlanan ilk kitabıymış bu. roman değil; denemeler, günlük parçaları, şiirler ve nobel konuşmasını bir araya getiren kısa bir düşünce kitabı. han kang’in düşünce ve duygu evrenini anlamak için harika bir kitap. daha önce vejetaryen‘i okuyup çok etkilenmiştim; türkçeye çevrilen bütün kitaplarını okuyacağım, sırada yunanca dersleri var…

kitabın kuzeye bakan bahçe bölümünde satın aldığı ve yaşadığı son evin bahçesini anlatıyor, ardından gelen bahçe günlüğü‘nde ise ağaçların, çiçeklerin, ışığın günlüğünü tutuyor. 31 mayıs günü bu günlüğe şöyle yazmış:

“Kartopu çalısı çok güçlü bir biçimde yana doğru yayılıp akçaağaç yapraklarını örtmeye başladığı için sicimle dallarını biraz toparlayıverdim. Güneş ışığı çok güzel, gökyüzü masmavi.”

tomris ise sesler, yüzler, sokaklar‘da 20 mart 1975 günü şunları yazmış:

“Tenekeye hanımeli ektim, toprağı az geldi. Bakalım… Çiçekleri tanımıyorum pek, adlarını bile doğru dürüst bilmiyorum. Ama açsınlar istiyorum, gözümün önünde serpilsinler, balkonu sarsınlar. O zaman tanıyabilirim ancak, tanışırız.

Katırtırnağı, ebegümeci, radika, krizantem, ıtırşahi, süsen, nergis… Hepsi çok sevdiğim ama bir bakışta tanıyamadığım otlar, çiçekler. Bakara gülleri ve karanfiller değil, menekşe ve papatya. Hayvanlardan, kanaryalarla muhabbet kuşları değil, kedilerle atlar. Madenlerden bakır. Sonra yer döşekleri, su küpleri, toprak sigara tablaları…”

19 kasım 1976’da yine sesler, yüzler, sokaklar‘da yazdığı bölümü ise önce yüzümde kocaman bir gülümseme ardında da bütün bedenime yayılan bir sızı ile okudum:

“Üç gün önce, Zehrakız’ı saksısında söküp çıkarırken de içim böyle cız etmişti. Önce Zehrakız’ı anlatmalıyım: Geçen bahar, toprakları kabartırken, azıcık gübreli toprak da katmıştım evdeki saksılara. Sonradan “Zehrakız” olacak çiçeğin tohumu—emprime dedikleri türden bir begonya—gübrelerin içindeymiş meğer. Kendiliğinden fışkırıverince, şaşırdık kaldık.

Başta incecik, dal boylu, çağdaş bir genç kızdı. Yapraklarında çevresine, özellikle güneşe göre ayarlama çabası göze çarpıyordu. Sözgelimi, cam kenarlarına yakın gelen yaprakları koyu mor, siyah kadife rengindeydiler, güneşten böylece korunuyorlardı da, cama uzak düşenler açık yeşil, saydamdılar; yalnızca ortalarında koyu bir damar seçiliyordu. Kış boyunca öyle kaldılar, ışığı emdiler…

Saksılar yavrularıyla doladursun, Zehrakız yayıldı, anaçlaştı, sonra birdenbire söndü neşesi, kıvrıldı kaldı. Onu daha fazla yormak gelmedi içimden, dallara bölünecek, kılcal damarlar sürecek gücü kalmadığını biliyordum; söktüm yerinden, bahçeye fırlattım. O sırada geldi Sevgi Soysal aklıma. Kışa girerken mi ölmek iyidir. Baharda mı?
…

Bunlar bir yana. Sevgi de, Zehrakız gibi, benim alacalı kedim Kırlent gibi dünyanın süsüdür, dünyayı güzeller. Var olsun!”

tomris bunları yazdığında sevgi soysal hasta ve henüz yaşıyormuş. şimdi ikisi de yoklar…

bu yıl tomris’in açtığı izlekten giderken, bir ara sevgi soysal da okuyacağım. sanırım bu izlek 2026 yılında sona ermeyecek; gittiği yere kadar…

ben de evdeki çiçeklerin ve evi saran doğanın günlüğünü tutacağım—onlarla daha yakın olmak ve tanışmak için—diyerek burada susuyorum. ve elbette emprime bir begonya alacağım…

bu yayının müzikleri han kang’den olsun. ikimiz de çalışırken, aynı türde melodiler dinliyoruz anlaşılan.

“Biraz önce güneş açtı. Radyoda Carol King’in uslu sesini dinliyorum…”
-Tomris Uyar, Sesler, Yüzler, Sokaklar

inanılmaz bir hızla geçiyor… ağustos ayına geldik ve buna inanamıyorum. bu yıl istanbul’da aşırı sıcaklar yaşamadık ama sonbaharın gelmesini de iple çekiyorum. memlekette her şeyin iyice çığrından çıkmasının dışında hayatımda olağanüstü bir değişiklik yok. çalışıyorum ve hayatın olağan akışına uyum sağlıyorum. buraya yazdığım son mektuptan sonra mektuplardan biraz uzaklaştım. çalışma masamın yan tarafında yığılı bir şekilde duran mektupları ve günlükleri yıl sonuna kadar ayıklamam, atılacakları atmam, vedalaşamadıklarımı tasnif etmem ve bir kutuda toparlamam gerekiyor. 2026 hedeflerimden biri bu biliyorsunuz…

elbette biraz yoğunluğunu yitirmiş olsa da tomris kazıma devam ediyorum; 1975-1979 dönemini içeren sesler, yüzler, sokaklar‘ı bitirdim. hüzünlü, komik, can sıkıcı, heyecan verici, döneme ilişkin son derece bilgi verici, her şeyi içeren günlükler bunlar. bu yıllarda tomris 34-38 yaş aralığında. biraz “yargılayıcı”, biraz “sert” bir mizacı olduğunu hissettim. tanışma günleri/anları (1990-1994) ve yüzleşmeler (1995-1999)’i okurken de hissetmiştim bunu. yıllar içinde bir insanın yaşayabileceği değişimi, evrimi de bu günlükleri okurken görüyor insan. bir anlamda tomris’in yılların içinde değişen “rengini” hissediyorum.

yetmişlerin ikinci yarısında sevdiği müzisyenleri ve dönemin türk hafif müziği hakkında yazdığı şeyleri okuduğumda gülümsedim.

“… Sesleri unutulmayan şarkıcıları (F. Sinatra, E. Piaf, G. Becaud, A. Rodrigues, Ümmü Gülsüm, C. Aznavour, J. Brel, J. Baez, A. Celentano, M. Mathieu, B. Dylan, C. Stevens, B. Streisand, L. Minelli) düşününce, kendilerine özgü söyleyiş tavrının yanı sıra, şarkı sözlerine de büyük özen gösterdiklerini görüyoruz…

Müziksiz bir edebiyat düşünülemeyeceği gibi edebiyatsız bir müzikten de söz edilemez. Oysa günümüzde Türkiye’de ‘edebiyatsız’ bir müzik sürüp gidiyor. El müziği ve ona alelacele çırpıştırılmış sözler: Gidene hay hay / Gelene hay hay, hür doğdum hür yaşarım / Sana ne kime ne… Halkın bu düzenlemelere ‘aranj makamı’ demesi boşuna mı? Halkımızın duyarlılığına göre gerçekten çok ‘hafif’ bir Türk müziği…”

öte yandan şu sıralar geri dönen küçük ev dizisine ilişkin yazdıklarını okuyunca ne hissedeceğimi bilemedim.

“… Televizyondaki diziler üstüne yazmak yaygınlaşıyor gitgide. Önemsiz sayılabilecek ayrıntıların bütün bir toplumun beynini nasıl yıkayabileceği açığa çıkıyor…

Güncel konumuz: Vadideki Hayat ve Küçük Ev. Yabanıl doğayla savaş ve serüvenci ruh, Hıristiyan törelerine övgü falan anlaşılabiliyor da, şu soruların karşılığını bana kim verebilir?

… Küçük Ev’deki o aklına estikçe keman çalan acar delikanlı, aslında üvey ablası olan karısını —ki aynı kadın, ailenin öğretmeni, papazı ve kâhyasıdır— kendisine nur topu gibi şirin, doğa tiryakisi, üstelik sıkmabaş yavrular vermiş —ki her iki dizideki kız çocuklar babalarının yedek karılarıdır, kafadengidirler— yani öyle uzun gecelikli, derin namuslu bir kadını nasıl ş’apar? Nasıl cesaret eder? Çocuklar ortada olmasa, dedikodu deyip geçeceğim. Ayıp ayıp. İnsanın kafası bozuluyor.”

tomris’in günlüklerinde dili zaman zaman hakikaten alaycı ve sarkastik; ironiyi seviyor… buradaki yaklaşımı, itirazı yalnızca küçük ev‘e değil, o dönemin aile anlatılarında kız çocuklarının babalarının etrafında tanımlanmasını, ebeveynlerin kendi duygusal ihtiyaçlarını çocuğa yüklemesini anlatıyor sanki.  biz ailecek çok severdik bu diziyi, aklımda en net kalan şey laura’nın yüzü, çilleri, iki belik halindeki örgü saçları. sanırım onunla bir özdeşim, duygusal bir bağ kurmuştum; kendime de benzettiğimden muhtemelen. son derece duygusal bir babaya sahip iki kız kardeş olarak içimize diziden neler çektik kim bilir…

bu arada tomris’in babasıyla ilişkisi de son derece karmaşıkmış sanırım. hangimizin değil ki?…

“… İçime atıp, sustum
Neyi, neresinden değiştirsen…”
-güler özince, merkür metrosu

Kuşlar İçeri Girdiğinde

Evin anahtarını ona kimin verdiğini hatırlamıyordu. Belki de yıllardır çantasının bir gözünde taşımıştı. Kilide soktuğunda hiç zorlanmadan döndü.

Ev dağın yamacındaydı. Bahçeye açılan mutfak kapısını açınca insan kendisini dağların arasında buluyordu. Kapının hemen yanında büyük bir arı kovanı dikkatini çekti.

Üniversiteden arkadaşınındı bu ev. Yıllar önce birbirlerine söylenmemesi gereken şeyleri söylemişler, sonra bir daha hiç görüşmemişlerdi. Şimdi birkaç günlüğüne onun evinde kalacaktı. Neden kabul ettiğini bilmiyordu. Daha tuhafı, arkadaşı evde olmayacaktı.

Mutfak masasının üzerinde küçük bir kâğıt buldu. Yazıyı hemen tanıdı.

Kapıyı kilitle.
Kombiyi kapat.
Arılara dokunma.

İlk gece birkaç kez yataktan kalktı. Önce mutfak kapısını kontrol etti. Sonra kombiyi. Sonra tekrar kapıyı.

Sabah banyoda yüzünü yıkarken kanat sesi duydu. Pencere yarı açıktı. Pervaza küçük, masmavi bir kuş kondu. Ardından bir tane daha geldi. Sonra üç, dört… Saymayı bıraktı. İçlerinden biri havlunun üzerine kondu. Kuşa, kedilere gülümsediği gibi gülümsedi.

Mutfağa gittiğinde kapının gece boyunca açık kaldığını fark etti. Dışarıda kovan, yamaç, dağlar, doğa, her şey duruyordu.

Bir şey olmamıştı.

Evde ondan başka birinin daha kaldığını o gün öğrendi. Onu görünce hemen tanıdı. Çocukluğundan biriydi. Adını söylemek üzereydi, vazgeçti. O da onu tanımıştı. Yanından geçerken yüzüne baktı. Konuşmadı. Akşam aynı masada karşılıklı oturdular. Aralarında birkaç tabak, iki bardak ve yıllar vardı. Ertesi sabah gitmeye karar verdi.

Uyandığında ev artık teyzesinin eviydi. Bunu fark ettiğinde şaşırmadı. Kuzeni de oradaydı. Bir süre sonra teyzesi geldi; aklı yine başka yerlerdeydi.

“Akşam kalabalık olacak,” dedi.

O hâlâ oradaydı ama yatağının yanına bir somya kurulmaya başlanmıştı bile. Ardından yere kocaman bir yatak serdiler. Kendi yatağını toplamaya başladı. Çarşaf kırmızıydı.

“Bunu değiştirmeyecek misiniz?” diye sordu.

Kimse cevap vermedi. Belki duymadılar.

Çarşafın kırışıklıklarını düzeltti ve yatağı öylece bıraktı.

Salona geçtiğinde bir akrabasının kanepede uzandığını gördü. Ölmüştü aslında ama oradaydı işte.Yanında durdu. Gözleri iyi görünmüyordu, kanlanmıştı. Gözüne damla yaptı.

“Böyle daha iyi,” dedi.

Gözleri kıpkırmızıydı ama cildi çok güzeldi. Pürüzsüz, aydınlık. Takma kirpik takmıştı. Kirpiklerden birinin köşesi ayrılmış, hafifçe havaya kalkmıştı. Kendisi farkında değildi. Sessizce odadan çıktı. 

Kanaması olduğunu bahçeye çıktığında fark etti ama neresi kanıyordu, anlayamadı. Kan, akmaktan çok yuvarlak damlalar hâlinde yamaçtan aşağı yuvarlanıyordu. Kimse fark etmesin diye gömmeyi düşündü.

Ama gömmedi.

İçeri döndüğünde annesi mutfak tezgâhının üzerinde, tek gözlü kartuşlu bir ocakta, eski bir teflon tavada minik yuvarlak hamur parçaları kızartıyordu. Tezgâhın köşesinde kendi yaptığı hamuru gördü; bir yumruk kadardı. Kurumasın, nemli kalsın diye üzerine hafif ıslak bir tülbent sermişti. Tülbenti kaldırdı. Hamurdan yine yuvarlak ama daha büyük parçalar yapıp kızartması için annesine verdi.

Annesi kızartmaya devam ederken hamurlar tezgâhta birikiyordu.

Sonra açık pencereden mavi bir kuş girdi.

Annesi başını kaldırıp baktı.

“Pencere açık kalmış,” dedi.

“Ellemeyelim,” dedi.

Annesi cevap vermedi. Yeni kızarttığı hamuru tabağa koydu.

Kuş evin içinde gözden kayboldu.

Belki de bazı evlerden hiç çıkılmaz, diye düşündü. Anahtar geri verilir, yatak toplanır, kapı çekilir. Yıllar geçer. Ev başkasının evine dönüşür. Odalara yeni yataklar konur, ölüler kanepelerde biraz dinlenir, yaşayanlar gelecek olanlar için yer açar.

Yine de bir şey kalır.

Kullanılmış kırmızı bir çarşaf. Yamaçtan aşağı yuvarlanan birkaç damla kan. Köşesinden ayrılmış bir kirpik. Kendileri olmaktan çok başka bir şeyi temsil eden nesneler. 

Belki insanın geride bıraktıkları bunlardan ibarettir.

Ya da tam tersi.

Bir pencere yarı açık unutulur ve nereden geldikleri bilinmeyen mavi kuşlar içeri girer. Bir avuç hamurun kurumaması için üzerine nemli bir bez örtülür. Bir başkasının elleri onu kızgın yağa bırakır.

Kimin kimi beklediği, kimin çoktan gitmiş olduğu birbirine karışır.

Dağın yamacında arılar çalışmaya devam eder.

Kapının kilitli olup olmadığı artık önemli değildir.

mektuplarla geçen üç haftanın sonunda bol rüyalı bir gecenin ardından ortaya çıktı bu yazı; yazılmasa olmazdı. artık rüyalarımın bana ne anlatmaya çalıştığını çok iyi biliyorum. bu öykümsü, rüyamsı şey de geçen merkür retrosuna bir mektup olsun…

“… Boşboşuna söylüyorum
Şarkımı kimsecikler duymaz…”
-şeyh galip, sadi

merhaba canım,

2 temmuz 1991’de bana yazdığın mektuba böyle başlamışsın ve şöyle devam etmişsin:

“telefonu kapayınca aklım sende kaldı bir süre. sonrasında da hemen yazmaya oturdum. …., yanında olsaydım, yani yanımda olsaydın, şöyle buz gibi şaraplarımızı alıp otursaydık bir yerlere; fark etmez, rahat olabileceğimiz bir yere; başlasaydık konuşmaya diyorum. ne iyi ettik de geldik deseydik. ne diyeyim, her şeyin yoluna girmesi dileğiyle…”

ne yaşıyorduysam artık!

bir kutudan sana ait on mektup çıktı. daha fazladır ama henüz diğerlerini bulamadım. bu haftayı senin mektuplarını okuyarak geçireceğim. aslında bütün mektupları tek tek okumuyorum; yüreğim kaldırmıyor çünkü. şu günlerde etrafa okuldaki mezuniyet törenine, pankartlara ilişkin fotoğraflar saçıldı, biliyorsun. mezuniyet günümüzden bir gün sonra bana yazılan ve kuru çiçeklerle birlikte çerçevelenmiş şiirin arkasına sen, halim ve funda kendi notlarınızı yazmışsınız; 3 temmuz 1992 günü bana “güzel olacak be zehra!” demişsin…

geçen bunca yıldan sonra güzel pek çok şey oldu elbette… ama hepsi o hayal ettiğimiz gelecek miydi, emin değilim; ne dersin?

bu sabah seninle konuştuktan sonra keşke aynı şehirde yaşasaydık dedim ve her hücremle seni özlediğimi hissettim. seninle konuşmayı, beyaz şarap içmeyi —ki bunu bin yıldır yapmıyoruz, bunun için utanmalıyız—, olan biten her şeyi anlatmayı, en çok da hayal kurmayı, umut etmeyi özledim. seninle çok seyrek olabilen buluşmalarımızda, karşılaşmalarımızda bambaşka şeyleri konuşuyoruz artık; en çok çocukları, memleketi, aileleri, “azıcık” hissettiklerimizi… şarkıda söylediği gibi, “life is hard”…

benim bir çiftle yaşadığım öğrenci evinden şutlandığım final dönemini hatırlıyor musun? ablanlar yoktu ve dikmen’in sırtlarındaki o çok katlı evde birkaç günlük bir ev arkadaşlığı yaşamıştık. bir akşam kendimizi ödüllendirip aldığımız şarabı hatırlıyor musun peki? birazcık daha fazla paraya kıyıp kavaklıdere muscat almıştık diye hatırlıyorum. peynir tabağımız vardı; balkonda oturmuştuk sanki. gerçi ankara’nın bitmeyen soğuklarını düşününce balkon detayı sadece bir yanılgı da olabilir… pek çok şeyi unuttuk; fil gibi hafızam var diye hissetmekten, beni her şeye rağmen içine çeken kara deliklerle dolu bir hafızaya savrulmuş durumdayım.

mühendislik bilimleri’nin kantinine ne dediğimizi hatırlıyor musun? senin mektuplarından birine funda bir not eklemiş: “… mühbil’in kuytusunda çiğdem’le birlikteyiz…” bizim için o kantin hakikaten bir kuytuydu. ama bunu da tamamen unutmuşum…

şu sıralar netflix’te çok eski bir diziyi izliyorum; 2002 yapımı everwood. kafamı boşaltmak için çok iyi geldi. amerikalıların aile drama dizilerini bilirsin, onlardan biri. çok yüksek dağların ve ormanların arasında bir kasabada yaşayan, eninde sonunda uzlaşan, birlikte olmaktan mutlu olan, çatışmalarını bir şekilde çözen, eğlenmeyi bilen insanları anlatıyor dizi; komediyi, dramı, acıyı, hüznü, mutluluğu tek bir pakette sunuyor. bir tür “neverhood” bizim için anlayacağın…

bugün çalıştım, gündemi takip ettim ve sana bu mektubu yazıyorum… az önce akşam yemeği yaptım; bol domatesli, soğanlı, sarımsaklı ve hellimli kabak yemeği. yaz klasiklerimden biridir. yanına minik bir de yeşil salata yaptım ve diziyi izleyerek tek başıma yedim. a. biraz daha çalışacağını ve geç geleceğini yazdı, çocuklar dışarıda. akşam yemeğinde mutlaka bir araya gelmek uzun yıllar evimizin en önemli olayıydı. bir süredir bunu düzenli yapamıyoruz; malum, çocuklar artık çocuk değil!

bugün ara ara, daha çok da sana yazarken, birlikte en çok dinlediğimiz albümlerden birini dinledim. aşağıya bırakıyorum. benim için bu albüm bahçelievler’de, giriş katındaki evinizde, arka bahçeye bakan ve çay kokan odan demek; bir de sacide teyzenin portakallı kurabiyelerinin ve efsane dolmalarının tadı elbette. bu hayatta yediğim hiçbir dolma, hiçbir lahana sarması sacide teyzeninkilerin düzeyine erişemedi! saatlerce sitoloji sınavına çalıştıktan sonra, gece rüyamda bile çalışmaya devam edip sayıklamaya başlamıştım. “ne diyorsun?” diye sorduğunda uyanıp “yok bir şey,” demiştim. ne çok gülmüştük buna. o sınavdan top çekmiştim… (21 temmuz)

dün mektubu bitiremedim. ama seninle konuşmamız, bana söylediğin şey, kulağımdan gitmiyor. haklısın, çocuklara bunu yapmamalıyım…

sımsıkı sarılıyorum ve o buz gibi beyaz şarabı içeceğimiz günü heyecanla bekliyorum. sahi, pizzeria hâlâ açık mı?

“… Kelimeler yürür açık damar yollarından…”
-asuman susam, :parrhesiastes

kendini tekrar eden bir sabahtayım; 6.30 itibariyle kalkıp sabah rutinlerimi yaşadım, a. ile kahvaltı yaptım, onu geçirip, üzerimi değiştirdim, yüzüme kremimi sürdüm, mutfağı toparladım, gülsüm’e nereleri süpüreceğini “söyledim”, o ağır hareketleriyle işine başladı. gülsüm, robot süpürgemizin adı 😉 yıllarca bize çok emek vermiş, hayatımızı kolaylaştırmış yardımcımızdı gülsüm; güçlü, bütün ailesini sırtlanan inanılmaz zeki ve becerikli bir kadın. izini ne yazık ki kaybettim, arada hatırını sormak için ona ulaşabilmeyi çok isterdim…

kahvaltı dışında bütün olan bitende çok sevdiğim, son yıllardaki başucu şiirlerimin şairi asuman susam’la ayşe nilay özkan’ın defolarımız başlığıyla yaptığı söyleşi bana eşlik etti. kesinlikle dinlemenizi tavsiye ederim, ben bir kez daha dinleyeceğim. dinlemek için lütfen tıklayınız.

şimdi kahvemle birlikte masamdayım. arkada selmi andak şarkılarından oluşan bir liste çalıyor.

bu kısa yayını sevgili neslihan’a teşekkür etmek için yapıyorum. onun açtığı yolda ilerleyen ve dün itibarıyla sona eren birlikte yazma sürecimizin sonuna geldik. ama ben, bu yıl içine düştüğüm “yazılı geçmişim” macerası nedeniyle, ara ara bu mektuplara devam edebilirim. hiç farkına varmadan, bu yolculukta bana sürprizlerle dolu yepyeni bir patikayı gösterdi neslihan.

şimdi daha fazla uzatmadan üzerinde çalıştığım makaleye döneyim; çocuklarda görülen lupus hastalığında D vitamini düzeyi ile hastalığın şiddeti arasındaki ilişkiyi araştıran bir yazı bu 😉

herkese iyi bir hafta sonu diliyorum.