“Hayatı mümkün kılan tek şey, kalıcı ve dayanılmaz belirsizliktir:
ardından ne geleceğini bilmemek.”
-karanlığın sol eli, ursula le guin

bu yayın hem bir devam hem de bir kendimi açıklama yayını… her şeyden önce sevgili neslihan’a bu birlikte yazma yolunu açtığı için çok teşekkür ediyorum. 97 yılında, yani nereden baksanız 30 yıl önce yaşanan bu doğum, o gün bugündür içimde yazılmak için bekliyordu; en derinlerimde bir yerlerde hem karanlığın hem aydınlığın bir arada olabileceğini gösteren, bir anlamda hayatı olduğu gibi kabul etmenin başlangıcıydı… 29 yaşındaydım, bence iyi bir yaştı; kendimle yavaş yavaş barışmaya başlamıştım çünkü.

tezer’i nedense kara kaşlı, kara gözlü bir oğlan olarak bekliyorduk ama o bize bir sürpriz yaptı ve bembeyaz tenli, hafif kızıl pigmentli geldi. babamın rengindeydi, yıllar geçtikçe bazı açılardan onun ruhuna da sahip olduğunu anladık; ara ara “babam evime geri döndü” diyecek kadar…

bu doğumdan 8,5 yıl sonra, 37 yaşında ada’yı doğurdum; bu sefer istanbul’da, özel bir hastanede, iki doktor ve bir ebenin eşliğinde, yine “normal doğumla” ama bu sefer gerçekten “normal bir şekilde”… her şey iki buçuk saat içinde sona erdi. doktorumun toz pembe gömleği, masmavi gözleri ve yüzünde kocaman bir gülümsemeyle söylediği “şahane doğum oluyor” sözleri hâlâ aklımda… doğum bittiğinde ebenin “üçüncü daha kolay olur” sözleri de ayrı bir mesele tabii. odaya çıktığımda hiç yorgun değildim, neşem yerindeydi, bu defa bir kızımız olmuştu ve yeni bir dönem başlıyordu… hayatımızda hemen her şey büyük ölçüde yolundaydı, istanbul’a taşınıp her şeye yeniden başlamıştık… tek sorun, çalıştığım işte son derece mutsuz olmamdı; kendimi kapana kısılmış gibi hissediyordum. ada’nın gelişi içimde bir şeyleri değiştirmenin gücünü yeniden ortaya çıkardı ve doğumdan üç ay sonra işe döndüğümde harekete geçerek aynı kurumda nispeten daha mutlu ve huzurlu çalışabileceğim başka bir yere geçtim…

ada’nın bedeninde kocaman kocaman lekeler vardı doğduğunda; doğum sonrasında, sağlık sigortamın bir hizmeti olarak eve gelen hemşire “bu lekeler dağılacak ve ada esmer bir kız olacak” dedi. hakikaten de ada zaman içinde evimizin en koyu tenli elemanı olarak yerini aldı.

iki hamileliğimde de isabel allende’nin ruhlar evi’ni okudum; ada’nın kulaklarının üzerindeki, elbette sonradan dökülen tüyleri görünce “bu kitabın etkisi kesin” diye düşünmekten kendimi alamadım. kitabı okuyanlar anlamıştır ne demek istediğimi 😉 bir gün torunum olursa ruhlar evi’ne geri dönerim belki.

kitapların bu iki doğumun hafızasında ayrı bir yeri var… tezer doğduğunda yarimin bana aldığı hediye michel tournier’nin kızılağaçlar kralı kitabıydı. romandaki abel tiffauges’un çocukları omuzlarında taşıması, taşımanın hem korumak hem de sahip olmakla ilgili o karanlık, tekinsiz hâli… yıllar sonra düşününce, anneliğin “taşımak” meselesiyle tuhaf bir yakınlığı var sanki; önce bedeninde, sonra kucağında, sonra da hayatın boyunca bir yerlerinde taşıyorsun çocuğunu, ama bir yandan da senden ayrılmasına, kendi hayatına doğru gitmesine izin vermen gerekiyor; bir noktada o kaçınılmaz ayrılık da yaşanıyor zaten!

ada’ya hamileyken ise ursula k. le guin’in karanlığın sol eli’ni okudum ve kitap üzerine bir yazı da yazdım; kış, beden, yabancılık, kendinden göçme isteği… şimdi düşününce, tournier’nin çocukları taşıyan devinin gölgesiyle le guin’in kış gezegeni, benim iki doğum hikâyemin bir yerlerinde karşılaşıyor sanki. birinde taşımanın ağırlığı, diğerinde değişmenin, başka bir bedende, başka bir hayatta kendini yeniden tanımanın ihtimali…

ilk doğumdan hafızamda kalan hiçbir yüz yok; sadece mekânlar çok net. doğumu beklediğim oda, doğumhane ve doğum sonrası kaldığım odanın bütün detaylarını hatırlıyorum neredeyse. ama insanların yüzleri gri bir boşluk! hafıza tuhaf bir şey; sanki istediğinde olanı deforme ediyor, tutmak istediğini tutuyor!

gençliğimde hiç anne olmak istemiyordum; bunun büyük bir sorumluluk olduğunu ve bu sorumluluğu taşıyamayacağımı düşünüyordum. sorumluluk kısmında hâlâ farklı düşünmüyorum elbette ama “taşımak” meselesine bakışım çok değişti. iş, annemin gençliğimde bana dediği yere vardı günün sonunda; bu işi mükemmel yapmanın yolu yok…

çok değişkenli bir denklem bu; mesele tek bir değişken olarak sende bitmiyor. üstelik senin tek bir değişken olup olmadığın da ayrı bir muamma!

Karanlığın Sol Eli üzerine aralık 2004’te yayımlanan yazının bağlantısı: karanlığın sol eli ile kış’a doğru bir yolculuk: bu gezegenden ve kendinden göçme isteğine ilişkin iç okumalar

bunu daha önce de yazmıştım; ben ninni olarak yıldızların altında şarkısını söylerdim çocuklara, şimdi çalmasam olmazdı.

beraber yazdığım derin izler yolcuları;

Leylak Dalı, Avare Balon, Kurmaca Biyografiler, Konserve Ruhlar, Kaktüs Gölgesinde Kum Yazısı, Ekmekçikız, Özge’s Substack, Benim Haller, Where Is Human, Kedori, Yonca Muslubaş, Köşenin Delisi ve Mindmills.

“daha hızlı düşünür ten ısındıkça“
-asuman susam, plasenta I

yıl 1997, soğuk ankara kışındayız. aylardan şubat, sürekli usul usul kar yağıyor. şehrin öte yakasındaki doğum yapacağım hastaneden uzakta, şehir dışındaki evimizin olduğu yerde kış daha da ağır geçiyor… beklediğimiz doğum nedeniyle hava durumu bizi tedirgin ediyor. arabamız eski bir vosvos, adı leman, rengi kırmızı; pek güvenilir bir durumda değil… bir gece kar artınca, annem, ali ve ben hastaneye yakın bir arkadaşımızın evine kalmaya gidiyoruz; babamsa hasta ve huzursuz bir şekilde evde kalıyor… gittiğimiz ev kalabalık, arkadaşımızın babası da evde, babamla aynı hastalığa sahip… kalabalık beni bunaltıyor; herkes gözümün içine bakıyor sanki. ertesi sabah kocaman karnımla eve dönüyoruz…

birkaç gün sonra kasılmalar başlıyor, ağrı yavaş yavaş artıyor; doğumun başladığını anlıyorum. hadi gidelim diyorum. akşam olmak üzere ve o gece kadir gecesi… ankara’nın altındağ’ındaki doğumevindeyiz; herkes “heyecanla” kadir’leri ve kadriye’leri bekliyor! doğumun başladığına karar veriliyor; bu kararı kimin verdiğine dair en ufak bir fikrim yok, kimseyi tanımıyorum. o dönemde hayatımız altüst olmuş durumda, pek çok belirsizliğin içindeyiz… kendimi yanında güvende hissettiğim doktorumu bırakmak zorunda kaldığım için doğum yapacağım hastanede kimseyi tanımıyorum; bunun ne kadar önemli olduğunu bilmeyecek kadar genç ve tecrübesiziz…

beni doğum katına alıyorlar; diğer kadınlar doğumu beklerken bir aradalar, bağırtılarından seslerini ayırt edebiliyorum, bir süre bağırıp çağırıyorlar ve sonra o sesler kayboluyor, doğuma alındıklarını anlıyorum. neden bilmiyorum ama ben tek kişilik bir odadayım; bembeyaz bir oda, sadece kenarlarda mavi çizgiler var… ağrım gittikçe artıyor ama doğum başlamıyor bir türlü, ara ara kontrole geliyorlar, “açılmadı” diyerek gidiyorlar… su içmem yasak, ayağa kalkmam yasak, bedenimin kontrolü bende değil… kendimi bembeyaz bir boşluğun içinde hissediyorum, kirleniyorum, kokuyorum, beni temizliyorlar, gece bitmek bilmiyor, içim yanıyor, çatlayan dudaklarım acıyor, buz gibi bir schweppes mandalina içmek istiyorum… havanın aydınlanıp aydınlanmadığını bilmiyorum ama saatler geçmiş olduğunun farkındayım… beni kontrole gelenlerin sıklığı artıyor ve artık telaşlılar, apar topar doğuma alınıyorum… tezer kanalda ve oradan çıkamıyor, sezaryen için çok geç olduğunu ve vakumla alacaklarını söylüyor birisi… “hadi tezer” diyorum. “onun yapacağı bir şey yok, sen yapacaksın” diyor birisi ama benim de yapacağım bir şey yok anlaşılan; gelmiyor tezer…

sonra vakum denen aletle onu çıkarıyorlar içimden, kan ve diğer beden sıvılarına bulaşmış, morarmış minicik bedenini beyaz hastane bezlerine sarıp yanımdaki masaya bırakıyorlar; gözlüğümü istiyorum onu net görebilmek için; aramızda en fazla bir buçuk metrelik bir mesafe var… sesi hiç çıkmıyor, onu ağlamaya zorluyorlar ama çok yorgun. bedenimin alt kısmı bana ait değil sanki, tamamen dağılmış gibi hissediyorum kendimi; uzun uzun dikiş atıyorlar yırtıklara…

hastaneye girmemle doğumun arasında 14 saat geçmiş… odaya çıkıyoruz, ikimiz de çok yorgunuz, onun kafasında vakumun izleri var, geçmeleri biraz zaman alacak… mememe sımsıkı sarılıyor ama sonra hemen bırakıyor çünkü gözleri kapanıyor… üzerimde turuncu bir gecelik var.

sonunda eve dönüyoruz; ikimiz de daha iyiyiz. o mememe daha güçlü asılıyor ama ben zaten oturmakta zorluk çekerken göğüslerim de yara oluyor… göğüslerimden kan sızarken emzirmeye devam ediyorum…

ev bebekli ev ritmine geçiyor, her şey o küçük bedenin etrafında şekilleniyor. kendimi tanıyamıyorum; hayat karmançorman, babam hasta, a. işsiz ve birkaç ay içinde askere gidecek, ben on bir yıl sonra yeniden annem ve babamla yaşamaya başlayacağım ve fakat hormonlar beni ele geçirmiş durumda, sakinim, çok sakinim, hep bir “hallederiz” ruh hali içindeyim… ama geceleri koridorda yanan kırmızı ışık bir karabasana dönüşüyor; haftalarca, her gece aynı rüya ile uyanıyorum; kapı açılıyor, koridorda kırmızı gece lambasının ışığında siyah bir gölge beliriyor ve üzerimdeki ağırlıkla uyanmaya çalışıyorum… annem “albastı bu” diyor, bunun normal olduğunu söylüyor… ama bana karşı dikkatli ve özenli; bir taraftan da endişeli olduğunu hissediyorum. evdeki annelerin bebeğin yatağının altına koyduğu bıçağı, ekmeği kaldırıp atıyorum; anlamsız bunlar diyorum…

elimde olmadan, öğrencilik yıllarında hamileyken tanıştığım bir kadının doğum sonrasında intihar ettiği bilgisini zihnimde bir yük gibi taşıyorum; albastıyı, alkarasını, al kızını o zamanlar tanımış olduğumu biliyorum. lohusa sendromu bu, onu da biliyorum, ağırlaşmaması gerekiyor, onu da biliyorum… aklımda sürekli dönen, nihal teyzenin anlattığı bir söylence var. gece yarısı pencereden baktığında sokakta ışıklar içinde, davullu zurnalı bir düğün gören lohusa kadın, bebeğini bırakıp kalabalığa karışıyor. sabaha kadar dans edip eğleniyor ama sabah ezanı okunduğunda kendini ıssız bir yerde yapayalnız buluyor. ne ışıklar kalıyor ne müzik ne de insanlar… alkarısının oyununa geldiğini anlıyor…

ama bütün bu korkuların, acının, ağrıların, karanlık gecelerin, uykusuzluğun içinde başka bir şey de oluyor… tezer’in küçücük yüzüne, ellerine, uykusunda değişen ifadesine bakıyorum uzun uzun. kokusu, teninin sıcaklığı, mememe tutunuşu… her şey çok yeni, bir o kadar da tanıdık. hayatımızın bütün belirsizliğine rağmen onun varlığıyla tuhaf bir huzur içindeyim. sanki dışarıda her şey dağılırken içimde başka bir hayat kuruluyor. bazen saatlerce onu seyrediyorum, o küçük bedenin kendi başına bir insan oluşuna şaşırıyorum. benden çıkmış ama benden ayrı, kendine ait bir hayat… henüz bilmiyorum ama ben de değişiyorum, yalnızca anne olmuyorum, başka birine evriliyorum. bütün o korkular, kırmızı ışık, gece yarısı gelen gölgeler de bu değişimin bir yerinde duruyor. insanın yeni bir hayata geçerken eskisinden neleri yanında taşıdığını, neleri geride bıraktığını bilmesi mümkün mü? tezer büyümeye başlıyor, ben de onunla birlikte, yavaş yavaş, başka bir hayata alışıyorum, kendimi yeniden yeniden doğuruyorum…

ali askere gitti, doğumun kötü izleri içerilerde bir yerlerde kabuk bağlamış, hâlâ arada sızlayan derin yaralara dönüştü. evdeki yeni hayata, kendi hayatıma uyum sağladım. o zamanlar sahip olduğumuz eski, sesi berbat bir kasetçaları yatak odamıza alıyorum; tezer’le geceleri usul usul müzik dinliyoruz. en çok da erhan yılmaz’ın arguvan ezgileri ve eric clapton’ın unplugged albümlerini döndürüp duruyoruz…

Kapak fotoğrafı: Louise Bourgeois — Untitled (2004). Tamamını görmek için lütfen tıklayınız: MoMA’daki eser

“… Zeytin ağaçları gibi
Gizlemeden hiçbir şeyi
İçimdeki canavarı
Anlamak varmış…”
-ahmet ali arslan, zeytin ağaçları

doğa benim yuvam. bu duyguyu ne zaman fark ettim, bilmiyorum. sanki benimle birlikte büyüdü, dönüştü, gelişti ve her hücremi sardı; bir ağacın gölgesinde, denizin kıyısında, bir dağın yamacında, avucumun içine sığan küçücük bir taşta, dokunduğum kayada kendini hissettirdi…

bir dağın yamacına, bir suyun kıyısına, kökleri toprağın derinliklerine uzanan bir ağaca yakın olduğumda, çiçeklerimle ilgilendiğimde, şehrin hengamesinden ve gürültüsünden uzaklaştığımda, yeni bir çiçekle, eğreltiyle, kayanın üzerine tutunmuş sapsarı bir likenle karşılaştığımda, içimde bir şeyler yeniden bir araya geliyor ve sanki uzun zamandır tuttuğum bir nefesi bırakıyorum. ve bulunduğum yer bir yuvaya, güvenli bir sığınağa, beni sarıp sarmalayan bir yere dönüşüyor…

evimizin her köşesinde taşlar, midyeler, kuru bitki parçaları var; dünyanın ve ülkenin farklı yerlerinden gelmiş şeyler bunlar. hiçbiri yalnızca bir taş, bir meşe palamudu kurusu, bir kabuklunun sığınağı veya bir kumsalın kumu değil… her birinin geldiği bir yer, dokunduğu bir su, altında beklediği bir gökyüzü var. onları saran bir manzara, o manzaranın içindeyken yaşananlar var. evdeki taşlar, fosiller, midyeler sadece benim topladığım şeyler değil; arkadaşlarımın bana dünyanın çok farklı yerlerinden, neredeyse bütün avrupa ülkelerinden, güney kutbu’ndaki prens edward adalarından, çin seddi’nden, küba’dan, tayland’ın phuket adasından, hindistan’da taç mahal’den, peru’nun machu picchu’sundan, yunan adalarından getirdikleri hediyeler onlar…

üstelik çoğunun ne zaman ve nereden geldiğini bile hatırlamıyorum; elimdeki o küçücük şeyin dünyayla benden çok daha eski bir ilişkisi olduğunu bilmek bana yetiyor… ve böylece dışarıda bırakamadığım doğayı içeri taşıyorum. biraz deniz, biraz dağ, biraz nehir yatağı, biraz uzak bir ülkenin kumsalı… sanki yaşadığım yerin duvarlarını, o küçük parçalarla dünyanın geri kalanına açıyorum.

ve elbette doğayla kurduğum bağ yalnızca güzel manzaralarla, huzur veren yerlerle ilgili değil. bazen bir ses, bazen bir koku, bazen de yıllar önce gördüğüm bir ağacın zihnimde kalan görüntüsü. şimdi geriye dönüp baktığımda, çocukluğumdan bugüne benimle gelen bir doğa izleği olduğunu görüyorum… örneğin anneannemlerin burdur’daki yakın bağı dün gitmişim gibi hafızamda. üstelik oradaki varlığım en fazla altı yaşıma kadar uzanıyor. bağa girilen ahşap kapının açık rengi, kapıyı geçince önümüzde açılan boşluğun koyu renk çimenleri, sağ taraftaki tek odalı bağ evinin karanlığı, orada kurulan sofrada alçak bir bakır sahandaki bulgur pilavına herkesin oturduğu yerden kaşık sallaması, bağın dışından geçen tren yolunda kocaman ağaçların ışıltılı gölgesinde tren beklememiz…

yine burdur’da koç dedenin evindeki bir ağacın altında kaybolup, ağzıma attığım iri, nar çiçeği rengindeki ergenlerin, bazılarınız onu kızılcık diye biliyorsunuz muhtemelen, yarattığı burukluğun tadı hâlâ benimle…

antalya’da, bir nevruz günü doğmam da belki bütün bunların ilk işaretiydi, kim bilir… deniziyle, toroslarıyla, bitki örtüsüyle bütün benliğimi oluşturan o akdeniz coğrafyası hâlâ içimde. bir duygu, bir durum beni çok bunalttığında çocukluğumda falezlerdeki bir mağarada, suyun altından ışığı takip ederek yüzeye çıktığım bir ana dönüyorum; etrafımın karanlığına rağmen o masmavi ışığa yüzüyorum… denize girdiğimde ve dalıp çıkmaya başladığımda, annemle babamın beni “fok balığı” diye adlandırdığı o çocuğun evrenine kaçıyorum… 

18 yaşında antalya’dan çıkıp, bozkırın ortasındaki kente gittiğimde her köşede denizi bulmayı umarken, beni kurtaran, boğulmama engel olan odtü’nün kampüsü oldu; hiç bilmediğim bir sonbaharla tanıştım orada. derin, mavi denizin yerini orada kızılın, sarının, kahverenginin her tonunun etrafı sardığı bir doğa beni içine aldı. 1986 yılının sonbaharında ankara’ya ilk kar yağdığında ben kaldığım yerden çıkıp tunus caddesine doğru yürüyordum; ellerime, yüzüme çarpan kar taneleriyle hissettiğim şey ise yüzüyor olduğumdu… sonra bütün o renkler yok olup kampüsün ağaçları tamamen çıplak kaldığında etrafı buz kesti. soğuktan ağlardım, elimde değildi. bir kış neredeyse bütün kampüs buz kestiğinde ve ağaçlar camdan yapılmış gibi olduğunda çocukluğumdaki bir masala dönmüştüm adeta ve bir başka masaldaki gibi karların altında çilek arayacaktım neredeyse… ankara’daki ilk yılımda bir türlü baharın gelmemesi ise cehennemim olmuştu. içine girdiğim öğrenci hareketinin bende, o taşralı, çekingen kızda yarattığı derin yaraları onarmak için bahara ihtiyacım vardı ama bahar bir türlü gelmiyordu. ağaçların tomurcuklamasını nasıl beklediğimi hayatım boyunca unutamadım ve sonrasında da bugün hâlâ baharla gelen o tomurcuklar en büyük yaşam enerjilerimden biri oldu…

işin tuhaf tarafı baharı özlemle bekleyen o yaralı kız çocuğunun bugün en sevdiği mevsim sonbahar; hâlâ bahar beni çok heyecanlandırıyor, hâlâ baharın canlılığını ve renklerini çok seviyorum ama her şeyin yeniden başlayabilmesi için doğanın kendine çekilmesi gerektiğini de biliyorum…

en son yaptığımız kıbrıs gezisinden elbette taşlarımla geldim ama taşların yanında başka şeyler de getirdim; tüm gezinin benim için özeti olan bir minik saksım var artık. girne’den, karaman köyünden, mağusa’dan toplanmış yapraklı çiçekler ve kaktüsler bunlar.

belki de bütün mesele kimin kimin hafızasında yaşadığıdır. bir ağacın gölgesinde geçen çocukluk, yıllar sonra başka bir ağacın tomurcuklarında yeniden belirirken, kim bilir o ağaçların hafızasında neler kalır? insanın zamanı ile ağaçların, taşların, suların zamanı birbirine nerede dokunur? türker kılıç’ın bağlantısallık ve dünyadaşlık üzerine söylediklerini düşünüyorum; birbirinden ayrı, kendi içine kapalı varlıklar değil, sayısız görünür ve görünmez ilişkiyle birbirine bağlanan, aynı dünyayı birlikte var eden yaşamlar… belki de yuva dediğimiz şey, bütün bu bağlantıların içinde, birbirimizin varlığına dokunarak kurduğumuz o ortak dünya…

geçenlerde izlediğim ildikó enyedi’nin silent friend filmini de tam bu yüzden izlemenizi öneriyorum. bir botanik bahçesindeki ağacın çevresinde, farklı zamanlarda yaşanan insan hikâyelerini anlatan film, insanın doğaya bakışını sessizce tersine çeviriyor. ya ağaç yalnızca bizim hikâyelerimizin tanığı değilse? ya biz de onun uzun yaşamında gelip geçen, iz bırakan varlıklarsak? doğayla kurduğum bağı, çocukluğumdan bugüne taşıdığım ağaçları, suları, taşları düşünürken film bana başka bir yerden bakma olanağı verdi. belki de dünyadaşlık biraz da bu; dünyayı yalnızca insanın gözünden görme alışkanlığından uzaklaşıp başka varlıkların da kendilerine ait zamanları, yaşamları ve dünyayla kurdukları ilişkileri olduğunu fark etmek. silent friend tam da bu ihtimali düşünmek, doğanın sessizliğine başka türlü kulak vermek, doğanın içindeki varlığımızı yeniden düşünmek için…

***

epey oldu, rüyamda iki zeytin ağacı gördüm; bir arada yin yang gibi görünüyorlardı; bunun resmini yapmaya çalışacağım… tam da bu yılın zeytin hasadına birkaç gün kalmışken, çok özlediğim ağaçlarıma kavuşmayı beklerken bu şarkıyı dinlemek lazım…

“Gerçeği bilmeye hâlâ hakkım var.”
-ruth, familiar touch

dün sabah çalışma masamda örgü örerek familiar touch filmini izledim…

film bittiğinde kocaman bir soruyla baş başa kaldım… bilmediğim, ilk kez içimden çıkan bir soru değildi bu elbette; benzer şeyleri izlediğimde, duyduğumda, dinlediğimde, gördüğümde, deneyimlediğimde, içimden her defasında çıkan ve fakat bir anlamda “yanıtsız” kalan soruydu o!

insan hatırladıklarından mı ibarettir, yoksa hafıza silinmeye başladığında da bizi biz yapan bir şeyler kalır mı?

familiar touch, demansla yaşayan 80’li yaşlarındaki ruth’un hikâyesini anlatıyor. ama bunu alışıldık bir kayıp ve hüzün hikâyesine dönüştürmeden, gündelik hayatın küçük ayrıntılarına, bedenin hafızasına, dokunmaya, tanıdık hareketlere odaklanarak yapıyor. yönetmen sarah friedland’ın ilk uzun metrajlı filmi bu… başrolde oynayan kathleen chalfant’ı çok sevdiğim the affair dizisinden hatırlıyorum. son derece sade ve bir o kadar etkileyici bir oyunculuk sergilemiş filmde…

ruth kendine özeniyle, hatırladıklarına “tutunmasıyla”, dokunarak hatırlamasıyla inanılmaz bir karakter…

dokunmak bir tür hatırlamak olabilir mi acaba? zihnin unuttuğunu eller, parmaklar, ten hatırlamaya devam edebilir mi? bir kumaşın dokusu, birinin elini tutuşu, yıllardır tekrarlanan küçücük bir hareket, suyun tende yarattığı his belki de sözcüklerle çağrılamayan bir anının kapısını aralayabilir… anının kendisi gelmese bile, ona ait bir his kalır geriye…

filmi izlerken ilmekleri sayarken, ipliği parmaklarımın arasından geçirirken, ellerim ne yapacağını biliyordu çoğu zaman, benim düşünmeme gerek kalmadan… kim bilir kaç şey böyle saklı bedenimizde, hatırladığımızı bile bilmeden hatırladığımız kaç şey… filmin hissettirdiği gibi, belki de hafıza yalnızca geçmişi zihnimizde sakladığımız bir yer değildir; biraz ellerimizdedir, biraz tenimizde, biraz da başkalarının bize dokunuşunda…

şu sıralar okumalarımda da üç farklı kadının evreninde dolanıyorum; miraç çakıroğlu’nun annem‘ini veya arundhati roy’un sığınağım ve fırtınam‘ını okurken üzerime yığılan ağırlıktan uzaklaşmak için isabel allende’nin rüzgâr adımı biliyor kitabına kaçıyorum. gerçi kaçmak ne kadar mümkün, o da ayrı mesele… bu üç kitap da birbirinden çok farklı yerlerden hafızaya, aidiyete, yasa, insanın geçmişiyle kurduğu o karmaşık ilişkiye dokunuyor.

belki de bu yüzden ruth’un hikâyesiyle bu üç kitapta karşıma çıkan hayatlar zihnimde birbirine karışıp duruyor. bir yanda unutmak, diğer yanda unutamamak… bir yanda silinip giden anılar, diğer yanda bütün ağırlığıyla bugüne taşınan geçmiş…

ve ben dönüp dolaşıp aynı soruyu farklı şekillerde sormaya devam ediyorum.

insanı insan yapan hatırladıkları mı, yoksa hatırlasa da hatırlamasa da içinde taşımaya devam ettikleri mi?

hatırlayamadığımız şeyler hâlâ bizim mi?

***

filmin sonunda ruth’un oğluyla dansettiği sahnede çalan parçayı dinleyelim şimdi.

“… Beni değiştirmeye çalışma
Beni değiştirmeye çalışma
Artık beni istediğin gibi yönlendirebilecekken

Beni olduğum gibi kabul et
Yaptıklarımla birlikte kabul et beni
Beni olduğum gibi kabul et
Yaptıklarımla birlikte kabul et beni…”

“Uyanıp göremedik
Bi telaş bi delilik
Bu gidiş hızlı duramadılar…“
-ari barokas

ruh hali!

“… Zamanı saymıyorum,
Çünkü zamanın nereye gittiğini kim bilir?
Zamanın nereye gittiğini kim bilir?…”
–sandy denny, 1967

burdur; yazlarını tozla bulanmış ve bejle sarı arasında bir sisin ardında hatırladığım şehir, kışları ise çamurlu ve soğuk. hafızam mı beni yanıltıyor, sanmıyorum… bahçe içinde üç katlı bir ev; evin arkasındaki bahçenin benim için sonu yok. kocaman bir kayısı ağacı —belki kocaman değildi— her şeyi kapatıyor, geceleri salonun duvarlarına rüzgârla beraber bu ağaç konuk oluyor. herkes uykuya çekildiğinde, yapraklar duvarlarda dans ediyor…

bahçeden merdivenle çıkıyoruz apartmana, birkaç basamaktan birazcık daha fazla basamak sayısı, merdivenler geniş; büyük bir kapıdan giriyoruz içeriye, camlı ve ahşap bir kapı. kızıla kaçan bir kahverengi hâkim sanki kapıya, cam buzlu… bütün bu ayrıntıların ve bundan sonra yazacaklarımın ne kadarı gerçeğin kendisi, ne kadarı yıllar içinde zihnimde, içimde kurguladıklarım, yarattıklarım bilmiyorum. bildiğim tek şey karanlığın gerçek olduğu.

kapıdan içeriye girince bir koku çarpıyor insana; hafızamda kalan, çıkmayan ev kokularından biri bu. hiç indiğimi hatırlamadığım ama çok korktuğum bodrumdan geliyor diye düşündüğümü hatırlıyorum. amcamların evi burası, ilk katta, bodrumun hemen üstü. 70’li yılların ortaları olmalı, henüz korkularımı “yönetemediğim” yaşlardayım. elektrik kesintileri var memleketin her yerinde… bir akşam anne babalar evde değil. iki kuzenim ve ablamlayım. elektrikler yok, salondayız ve bir anda yalnız kalıyorum. odaya açılan bir depo var. o depodan da korkuyorum; bazı çocukların yataklarının altından korkması gibi ben de kapalı, ardı karanlık kapılardan korkuyorum sanki… hangisi hatırlamıyorum ama birisi, çenesine dayadığı el feneriyle karanlıktan beliriyor, ben çığlık çığlığa ağlamaya başlıyorum, onlar çok eğleniyorlar…

üniversite yıllarımda gördüğüm bir rüyayla o eve geri dönüyorum; üstelik orada yaşamıyor artık amcamlar… çocukluğuma ve belki de o karanlığa dönüşün rüyalarımdan biri bu.

apartmana giriyorum, evin kapısı açık. içeriden, mutfaktaki bir radyodan geliyor bu müzik sesi, biliyorum; üzerinde siyah deriden kılıfı olan küçük radyolardan. sesleniyorum, kimse yok. kalbim çarpıyor, hafifçe nefesim kesiliyor. mutfağa doğru yöneliyorum. balkonundaki merdivenlerden kayısı ağacının olduğu bahçeye inilen bir mutfak burası. altı kişinin oturabileceği bir masa var; masanın bir kenarında sandalyeler değil de sedir var sanki; yine mi hafızam benimle oyun oynuyor? büyük aile yemeklerinde bizim oturduğumuz çocuk masası bu… niye bilmiyorum, kapının arkasına bakma ihtiyacı duyuyorum. beyaz ahşap kapının üst kısmı, çiçekli desenleri olan buzlu cam; ben daha kapının arkasına bakamadan, bir kol uzanıyor bana doğru kapının arkasından; simsiyah, kalın, kabuk kabuk, yanmış bir kol ve el bu. nefes alamayarak uyanıyorum…

işin tuhaf tarafı, korkuyla uyansam da yıllar içinde bu rüyaya her dönüşümde, ki az dönmedim, hissettiğim duygu korkudan çok merak oldu. kapının arkasındaki kimdi? çocukken korktuğum, muhtemelen karanlığın kendisi değildi. zaten yıllar içinde onun da kendine özgü bir “cazibesi” olduğunu keşfedecektim. asıl korktuğum, karanlığın içinde saklı olandı. kapalı kapılardan uzak duran o çocuk, rüyasında kapının ardına bakmak istemişti belki de. 

jung’un gölge dediği şey mi bu acaba? insanın kendinde bilmediği, görmekten kaçındığı, belki de henüz tanımadığı tarafı… ama ya o kol beni korkutmak için değil de kendini göstermek için uzanmışsa? bu rüyayı gördüğümde, üniversite yıllarının eğlenceli olduğu kadar zor, çalkantılı ve zorlayıcılığını yaşayan genç bir kadın olduğumu düşününce buna daha çok yakınsıyorum sanki…

peki ya karanlığın ardındaki şey de kendi izlerini taşıyorsa? belki de o yanmış kolun ardında, benim korkularımdan başka bir hikâye vardı. bilmiyorum. yıllar içinde pek çok evde yaşadım, pek çok ev gördüm rüyalarımda. bazıları tanıdıktı, bazılarına ilk kez giriyordum sanki. kimi evlerin odaları birbirine açılıyor, kimilerinde hiç bilmediğim koridorlar, merdivenler beliriyordu. belki de rüyalarımızdaki evler, içimizde taşıdığımız, zamanla değişen, kimi odalarını unuttuğumuz, kimilerinin kapısını hiç açmadığımız yerlerdir, kimbilir. yıllar geçti, karanlıkla aram değişti, korkularım da, hala iyi hissetmemem de. ama o ev, belleğimde mi, rüyalarımda mı, yoksa içimde bir yerde mi bilmiyorum, hâlâ orada. ve ne zaman geri dönsem, koku yüzüme çarpıyor, kendimi aynı kapının önünde buluyorum; tam arkasına bakacakken…

kapak resmi danimarkalı ressam vilhelm hammershøi‘nin open doors (açık kapılar, 1905) adlı tablosu (The David Collection, Kopenhag).

bu yazı serisi elbette sevgili neslihan‘ın çağrısıyla başladı… biraz ürkerek de olsa derin sulara atladım. bu yolculuğa eşlik edenlere de iyi ki varsınız diyorum; 

Leylak Dalı, Avare Balon, Kurmaca Biyografiler, Konserve Ruhlar, Kaktüs Gölgesinde Kum Yazısı, Ekmekçikız,  Özge’s Substack, Benim Haller, Where Is Human, Kedori, Yonca Muslubaş, Köşenin Delisi.

ah mum çiçeği
kesilmiş dalların mı
arar kokuyu?
–bir haiku denemesi, z.

bir kaç yıl önce sevgili naci’nin yanına konya’ya gittiğimizde almıştım. annesinden kalan çiçeğin kenarından minik bir dalı alıp köklendirip dikmiştim; hemen neşelenmiş, uzamaya başlamış ve yeni dallarla birlikte büyümüştü. ama son aylarda hastalandı, üzerinde pamukçuk pamukçuk beyazlıklar oluştu. biraz araştırdığımda, mum çiçeklerinin yaygın olarak başına gelen bir hastalık olduğunu öğrendim bunun. unlu bitmiş (mealybug) meğer çiçeğimi elen geçiren yaratık; yani bir mantar değil böcekmiş kendileri…

antalya dönüşü yine konya’ya uğradık bir günlüğüne; benim mum çiçeğinin annesi neşeli ve mutlu bir şekilde yaşıyordu, üstelik düzenli çiçek de açıyormuş…

benim için hep büyülü bir çiçekti mum çiçeği; biz çocukken annemin vardı ve balkonda çiçekler açarak yaşardı. çiçeğin, yapraklarının kusursuzluğuna ve zarifliğine eşlik eden hafif bir kokusu olduğunu anımsıyorum; yıllardır bu kokuyu duymadım… naci’ye bitkilerini bu tür hastalıklardan nasıl koruduğunu sorduğumda neem yağından söz etti. evvelsi gün neem yağım geldi ve dün çiçeğimin tedavisine başladım. çok canım acıyarak uzayan dalları kestim, altta yeni sürgün veren dallarım vardı çünkü ve bu kadar geniş bir alanı tedavi etmem çok zordu. saksıdan kökleriyle birlikte çiçeği çıkardım ve çeşmenin altında bütün bitkiyi yıkadım. kontaminasyondan tamamen kurtulmak için saksıdaki toprağı attım, saksıyı da dezenfekte ettim. sonrasında dalları sildim, kuruladım. evde olan hafif alkol bazlı bir bitki ilacıyla yaprakları ve dalları sildim. uyguladıktan sonra bitkinin güneş ışığı görmemesi gerektiği için akşam hava kararınca neem yağlı bir su karışımını püskürterek tüm çiçeğe uyguladım. yedi gün sonra yine aynı işlemi yapacağım.

çiçeğim çalışma masamın köşesinde, pencerenin hemen yanında duruyordu. elbette orayı da temizledim, duvarı sildim ve bu sabah çiçeğimi yerine yerleştirdim.

bu arada mum çiçeğiyle ilgili bir sürü şey öğrendim. aslında mum çiçeklerinin pek çok türü varmış; bu cinsin genel adı ise Hoya. benimki gibi yaygın olarak yetiştirilen Hoya carnosa ise İngilizcede porcelain flower veya wax plant olarak anılıyor. Hoya türlerinin çoğu tırmanıcı ya da sarkıcı bitkilermiş; yaprakları kalın, etli ve parlak, çiçekleri ise küçük yıldızlar halinde kümeleniyormuş. o balmumu gibi görüntüleri de boşuna değilmiş meğer; çiçeklerin taç yaprakları parlak ve mumsu bir yapıya sahipmiş.

çocukluğumdan hatırladığım o hafif kokunun da hayal olmadığını öğrendim. hoyaların çiçekleri özellikle akşamları ve geceleri daha yoğun kokuyormuş. bazı türlerinin kokusu vanilyayı, bazıları limonu, hatta çikolatayı bile andırabiliyormuş…

bir de hoyaların doğada çoğu zaman toprağın üzerinde değil, ağaçların dallarında, gövdelerin çatlaklarında yaşayan bitkiler olduğunu öğrendim. kökleriyle bir ağaca tutunup orada yaşayan, suyu da etli yapraklarında biraz olsun saklayabilen bitkilermiş. dünyadaki doğal coğrafyası da epey geniş; çin’den hindistan’a, güneydoğu asya’dan japonya’ya, filipinler’e, yeni gine’ye ve avustralya’nın bazı bölgelerine kadar uzanıyor bu alan. yani çocukluğumda bizim balkonumuzda yaşayan, şimdi de çalışma masama konya’dan gelen bu çiçeğin asıl memleketi subtropikal asya’nın sıcak ve nemli bölgeleri…

size daha önce petunyaları anlatırken söz ettiğim the language and poetry of flowers kitabında hoya için tek bir kelime yazılmış: sculpture yani heykel. mum çiçeği adıyla, yani wax plant olarak geçtiğinde ise susceptibility yani hassasiyet, etkilenebilirlik yazıyor. hakikaten heykel gibi bir çiçek mum çiçeği; dayanıklı, güçlü, dokulu gövdesi, yaprakları, çiçekleriyle… 19. yüzyılda çizilmiş çok güzel illüstrasyonlar var, bir kaç tane buraya bırakayım.

bütün bu tedavi sürecinde bana çok ama çok sevdiğim emerson string quartet eşlik etti. dinlediğim albümlerden birini bırakıyorum…

“… Ama evin gürültüden daha fazla hoşlanmadığı şey,
sessizlikti…“

sessizliğin nedeni işler güçler, en çok da araya giren antalya seyahati idi. annem ve ablam çocukluğumun evinden taşındılar. ailemin 55 yıllık evinin yerine başka bir ev yapılacak artık. onlar döndüğünde o ev, o ev olmayacak!

galiba bir ev, içinde yaşadığımız zamanla birlikte yavaş yavaş başka bir şeye dönüşüyor değil mi? duvarlara sesler gizleniyor, kapı eşikleri ayak seslerini tutuyor, odalar söylenmiş sözleri biriktiriyor ve söylenemeyenleri hissediyor. kokular, kokumuz çatlaklara siniyor. rengimiz evin ruhu oluyor. biz büyürken ev de bizi biriktiriyor; yansımızı kendi içine hapsediyor…

ev, bizim hatırladığımız şeylerin yaşandığı yer değil; olay yeri tanığı. bazen “cinayet mahalli”, bazen düğün bayram…

bir ev yıkıldığında geriye taş ve toz kalıyor; ama hafızanın yıkılacak bir yeri yok…

evin yok olmasına değil, artık ona dönemeyecek olmaya üzülüyorum…

manevi değer (sentimental value) filmini ilk izlediğimde daha ilk sahnelerde gözyaşlarıma hâkim olamamıştım. bunun nedeni filmin ana karakterinin çocukluğunda yazdığı bir ödevdi. bu ödeve ilişkin sesi dinlerken, bu taşınmanın bende açtığı yere ilk kez baktım sanırım…

hala kendi duygularımı yazmaya hazır değilim. ama size filmdeki o metni yazacağım…

siz boşlukları istediğiniz gibi doldurabilirsiniz…

“… Evin boş ve hafif olmaktan hoşlanıp hoşlanmadığını,
yoksa dolu ve ağır olmayı mı sevdiğini merak etti.
Zeminlerin üzerinde yürünmesini sevip sevmediğini.
Duvarlarının gıdıklanıp gıdıklanmadığını.
Hiç acı hissedip hissetmediğini.

Ve evet,
muhtemelen dolu olmayı sevdiğini düşündü.
Onlardan önce de başka insanlar ve hayvanlar
orada zamanlarını geçirmişti.
Büyük büyükbabası,
büyükannesinin doğduğu odada ölmüştü;
o oda şimdi anne babasının yatak odasıydı.

Babaları, evin bir kusuru olduğunu söylemişti;
ev tamamlandıktan hemen sonra,
bir asır önce fark edilmişti bu kusur.
Nora, ev sanki batıyor, çöküyormuş gibiydi diye yazdı;
ama bu, çok ağır çekimde oluyordu.
Ailesinin orada geçirdiği zaman ise
havada asılı duran bir anın yalnızca
küçücük bir parçasıydı.

Yazdıklarını daha sonra okuduğunda,
“kavga” sözcüğünü kullanmadığını fark etti.
Anne babasının çıkardığı “gürültüden” söz etmişti.
Ama evin gürültüden daha fazla hoşlanmadığı şey,
sessizlikti.

Babaları temelli gittiğinde,
ev hafifledi.
Anne babasının çıkardığı gürültü sona erdi.
Ama ev, onun çıkardığı
öteki sesleri özledi.

Öğretmeni ona A verdi
ve babası yazıyı çok sevdi…”

“… Halil Paşa kıyıyı denizle barıştırır, denizden kıyılara selâm gönderir.”
-Nurullah Berk

içinde dönüp duran “iki kadın konuşuyor, nereden geliyor bu ses?” cümlesiyle yatakta çırpındım bir süre; uyku ile uyanıklık arasında bir yerlerde, kapalı kaldığım bir araftaydım sanki… sonra sesler birbirinden ayrışmaya başladı, sözcükler netleşti, türkçe değildi; o an anladım sesin nereden geldiğini, tamamen uyandım; yan apartmandaki, muhtemelen amerikalı olan kadının misafirleri vardı! o evden ya köpeğin evin içinde koşarken parkenin üzerinde kayan pati sesleri gelirdi ya da böyle gecenin karanlığına karışan kadın sesleri… midemdeki rahatsızlığı ve yanmayı hissettim, yatağımın yanındaki bardaktan bir yudum su aldım, geçmedi. kalktım, ağzıma bir talcid atıp bir süre evin içinde dolaştım, balkona çıktım; saat üçe geliyordu!

tekrar yatağa kıvrıldım, a.’ya “elini sırtıma koyar mısın?” diye fısıldadım. bir bedenden diğerine açılan “kapı” uykuya açılmadı bu defa; aksine, yatmadan önce bitirdiğim demir özlü kitabının sözcükleri, anları, hüznü, yükü bütün zihnimi sardı… buradan çıkmalıyım diye düşünürken bebek ağlamaya başladı, on günlük bir beden için ne kadar güçlü bir ses, diye düşündüm…

dörde kadar sayarak derin bir nefes aldım…

yediye kadar sayarak içimde o derin nefesi tuttum…

ve ardından sekize kadar sayarak nefesi yavaşça dışarıya verdim…

sonra bir kez daha, bir kez daha derken, ressam halil paşa’nın bostancı sahilinde buldum kendimi, adalara baktım, ışığın tadını çıkardım, yerdeki çakıl taşlarına dokundum… artık pazar akşamüzerini geçirdiğim sergideydim yeniden. halil paşa’nın paris günlerinde, resim eğitimi sırasında yaptığı çıplak insan figürlerine bakarken, tuhaf şekilde yüzlerdeki ifadelere takılıp kalmama bir kez daha inanamadım…

serginin küratörünün akıcı, duru türkçesi, konuya hâkimiyeti ve sözcüklerle uyum içinde hareket eden bakımlı elleri, incecik parmakları hâlâ benimleydi… anlatımındaki o pozitif enerji de…

hatırladığım, sevdiğim resimlerin önünden bir kez daha geçtim; en son dört mevsimi anlatan resimlerin önünde durdum; kış’ta derin bir nefes aldım ve çıplak dalların arasında kayboldum…

Sözünü ettiğim sergiye aşağıdaki bağlantıdan erişebilirsiniz. Serginin dün son günüydü, kaçırmadığımız için gerçekten çok mutlu olduk…
https://www.peramuzesi.org.tr/sergi/suyun-kiyisinda/1318