“Gerçeği bilmeye hâlâ hakkım var.”
-ruth, familiar touch

dün sabah çalışma masamda örgü örerek familiar touch filmini izledim…

film bittiğinde kocaman bir soruyla baş başa kaldım… bilmediğim, ilk kez içimden çıkan bir soru değildi bu elbette; benzer şeyleri izlediğimde, duyduğumda, dinlediğimde, gördüğümde, deneyimlediğimde, içimden her defasında çıkan ve fakat bir anlamda “yanıtsız” kalan soruydu o!

insan hatırladıklarından mı ibarettir, yoksa hafıza silinmeye başladığında da bizi biz yapan bir şeyler kalır mı?

familiar touch, demansla yaşayan 80’li yaşlarındaki ruth’un hikâyesini anlatıyor. ama bunu alışıldık bir kayıp ve hüzün hikâyesine dönüştürmeden, gündelik hayatın küçük ayrıntılarına, bedenin hafızasına, dokunmaya, tanıdık hareketlere odaklanarak yapıyor. yönetmen sarah friedland’ın ilk uzun metrajlı filmi bu… başrolde oynayan kathleen chalfant’ı çok sevdiğim the affair dizisinden hatırlıyorum. son derece sade ve bir o kadar etkileyici bir oyunculuk sergilemiş filmde…

ruth kendine özeniyle, hatırladıklarına “tutunmasıyla”, dokunarak hatırlamasıyla inanılmaz bir karakter…

dokunmak bir tür hatırlamak olabilir mi acaba? zihnin unuttuğunu eller, parmaklar, ten hatırlamaya devam edebilir mi? bir kumaşın dokusu, birinin elini tutuşu, yıllardır tekrarlanan küçücük bir hareket, suyun tende yarattığı his belki de sözcüklerle çağrılamayan bir anının kapısını aralayabilir… anının kendisi gelmese bile, ona ait bir his kalır geriye…

filmi izlerken ilmekleri sayarken, ipliği parmaklarımın arasından geçirirken, ellerim ne yapacağını biliyordu çoğu zaman, benim düşünmeme gerek kalmadan… kim bilir kaç şey böyle saklı bedenimizde, hatırladığımızı bile bilmeden hatırladığımız kaç şey… filmin hissettirdiği gibi, belki de hafıza yalnızca geçmişi zihnimizde sakladığımız bir yer değildir; biraz ellerimizdedir, biraz tenimizde, biraz da başkalarının bize dokunuşunda…

şu sıralar okumalarımda da üç farklı kadının evreninde dolanıyorum; miraç çakıroğlu’nun annem‘ini veya arundhati roy’un sığınağım ve fırtınam‘ını okurken üzerime yığılan ağırlıktan uzaklaşmak için isabel allende’nin rüzgâr adımı biliyor kitabına kaçıyorum. gerçi kaçmak ne kadar mümkün, o da ayrı mesele… bu üç kitap da birbirinden çok farklı yerlerden hafızaya, aidiyete, yasa, insanın geçmişiyle kurduğu o karmaşık ilişkiye dokunuyor.

belki de bu yüzden ruth’un hikâyesiyle bu üç kitapta karşıma çıkan hayatlar zihnimde birbirine karışıp duruyor. bir yanda unutmak, diğer yanda unutamamak… bir yanda silinip giden anılar, diğer yanda bütün ağırlığıyla bugüne taşınan geçmiş…

ve ben dönüp dolaşıp aynı soruyu farklı şekillerde sormaya devam ediyorum.

insanı insan yapan hatırladıkları mı, yoksa hatırlasa da hatırlamasa da içinde taşımaya devam ettikleri mi?

hatırlayamadığımız şeyler hâlâ bizim mi?

***

filmin sonunda ruth’un oğluyla dansettiği sahnede çalan parçayı dinleyelim şimdi.

“… Beni değiştirmeye çalışma
Beni değiştirmeye çalışma
Artık beni istediğin gibi yönlendirebilecekken

Beni olduğum gibi kabul et
Yaptıklarımla birlikte kabul et beni
Beni olduğum gibi kabul et
Yaptıklarımla birlikte kabul et beni…”

“Uyanıp göremedik
Bi telaş bi delilik
Bu gidiş hızlı duramadılar…“
-ari barokas

ruh hali!

“… Zamanı saymıyorum,
Çünkü zamanın nereye gittiğini kim bilir?
Zamanın nereye gittiğini kim bilir?…”
–sandy denny, 1967

burdur; yazlarını tozla bulanmış ve bejle sarı arasında bir sisin ardında hatırladığım şehir, kışları ise çamurlu ve soğuk. hafızam mı beni yanıltıyor, sanmıyorum… bahçe içinde üç katlı bir ev; evin arkasındaki bahçenin benim için sonu yok. kocaman bir kayısı ağacı —belki kocaman değildi— her şeyi kapatıyor, geceleri salonun duvarlarına rüzgârla beraber bu ağaç konuk oluyor. herkes uykuya çekildiğinde, yapraklar duvarlarda dans ediyor…

bahçeden merdivenle çıkıyoruz apartmana, birkaç basamaktan birazcık daha fazla basamak sayısı, merdivenler geniş; büyük bir kapıdan giriyoruz içeriye, camlı ve ahşap bir kapı. kızıla kaçan bir kahverengi hâkim sanki kapıya, cam buzlu… bütün bu ayrıntıların ve bundan sonra yazacaklarımın ne kadarı gerçeğin kendisi, ne kadarı yıllar içinde zihnimde, içimde kurguladıklarım, yarattıklarım bilmiyorum. bildiğim tek şey karanlığın gerçek olduğu.

kapıdan içeriye girince bir koku çarpıyor insana; hafızamda kalan, çıkmayan ev kokularından biri bu. hiç indiğimi hatırlamadığım ama çok korktuğum bodrumdan geliyor diye düşündüğümü hatırlıyorum. amcamların evi burası, ilk katta, bodrumun hemen üstü. 70’li yılların ortaları olmalı, henüz korkularımı “yönetemediğim” yaşlardayım. elektrik kesintileri var memleketin her yerinde… bir akşam anne babalar evde değil. iki kuzenim ve ablamlayım. elektrikler yok, salondayız ve bir anda yalnız kalıyorum. odaya açılan bir depo var. o depodan da korkuyorum; bazı çocukların yataklarının altından korkması gibi ben de kapalı, ardı karanlık kapılardan korkuyorum sanki… hangisi hatırlamıyorum ama birisi, çenesine dayadığı el feneriyle karanlıktan beliriyor, ben çığlık çığlığa ağlamaya başlıyorum, onlar çok eğleniyorlar…

üniversite yıllarımda gördüğüm bir rüyayla o eve geri dönüyorum; üstelik orada yaşamıyor artık amcamlar… çocukluğuma ve belki de o karanlığa dönüşün rüyalarımdan biri bu.

apartmana giriyorum, evin kapısı açık. içeriden, mutfaktaki bir radyodan geliyor bu müzik sesi, biliyorum; üzerinde siyah deriden kılıfı olan küçük radyolardan. sesleniyorum, kimse yok. kalbim çarpıyor, hafifçe nefesim kesiliyor. mutfağa doğru yöneliyorum. balkonundaki merdivenlerden kayısı ağacının olduğu bahçeye inilen bir mutfak burası. altı kişinin oturabileceği bir masa var; masanın bir kenarında sandalyeler değil de sedir var sanki; yine mi hafızam benimle oyun oynuyor? büyük aile yemeklerinde bizim oturduğumuz çocuk masası bu… niye bilmiyorum, kapının arkasına bakma ihtiyacı duyuyorum. beyaz ahşap kapının üst kısmı, çiçekli desenleri olan buzlu cam; ben daha kapının arkasına bakamadan, bir kol uzanıyor bana doğru kapının arkasından; simsiyah, kalın, kabuk kabuk, yanmış bir kol ve el bu. nefes alamayarak uyanıyorum…

işin tuhaf tarafı, korkuyla uyansam da yıllar içinde bu rüyaya her dönüşümde, ki az dönmedim, hissettiğim duygu korkudan çok merak oldu. kapının arkasındaki kimdi? çocukken korktuğum, muhtemelen karanlığın kendisi değildi. zaten yıllar içinde onun da kendine özgü bir “cazibesi” olduğunu keşfedecektim. asıl korktuğum, karanlığın içinde saklı olandı. kapalı kapılardan uzak duran o çocuk, rüyasında kapının ardına bakmak istemişti belki de. 

jung’un gölge dediği şey mi bu acaba? insanın kendinde bilmediği, görmekten kaçındığı, belki de henüz tanımadığı tarafı… ama ya o kol beni korkutmak için değil de kendini göstermek için uzanmışsa? bu rüyayı gördüğümde, üniversite yıllarının eğlenceli olduğu kadar zor, çalkantılı ve zorlayıcılığını yaşayan genç bir kadın olduğumu düşününce buna daha çok yakınsıyorum sanki…

peki ya karanlığın ardındaki şey de kendi izlerini taşıyorsa? belki de o yanmış kolun ardında, benim korkularımdan başka bir hikâye vardı. bilmiyorum. yıllar içinde pek çok evde yaşadım, pek çok ev gördüm rüyalarımda. bazıları tanıdıktı, bazılarına ilk kez giriyordum sanki. kimi evlerin odaları birbirine açılıyor, kimilerinde hiç bilmediğim koridorlar, merdivenler beliriyordu. belki de rüyalarımızdaki evler, içimizde taşıdığımız, zamanla değişen, kimi odalarını unuttuğumuz, kimilerinin kapısını hiç açmadığımız yerlerdir, kimbilir. yıllar geçti, karanlıkla aram değişti, korkularım da, hala iyi hissetmemem de. ama o ev, belleğimde mi, rüyalarımda mı, yoksa içimde bir yerde mi bilmiyorum, hâlâ orada. ve ne zaman geri dönsem, koku yüzüme çarpıyor, kendimi aynı kapının önünde buluyorum; tam arkasına bakacakken…

kapak resmi danimarkalı ressam vilhelm hammershøi‘nin open doors (açık kapılar, 1905) adlı tablosu (The David Collection, Kopenhag).

bu yazı serisi elbette sevgili neslihan‘ın çağrısıyla başladı… biraz ürkerek de olsa derin sulara atladım. bu yolculuğa eşlik edenlere de iyi ki varsınız diyorum; 

Leylak Dalı, Avare Balon, Kurmaca Biyografiler, Konserve Ruhlar, Kaktüs Gölgesinde Kum Yazısı, Ekmekçikız,  Özge’s Substack, Benim Haller, Where Is Human, Kedori, Yonca Muslubaş, Köşenin Delisi.

ah mum çiçeği
kesilmiş dalların mı
arar kokuyu?
–bir haiku denemesi, z.

bir kaç yıl önce sevgili naci’nin yanına konya’ya gittiğimizde almıştım. annesinden kalan çiçeğin kenarından minik bir dalı alıp köklendirip dikmiştim; hemen neşelenmiş, uzamaya başlamış ve yeni dallarla birlikte büyümüştü. ama son aylarda hastalandı, üzerinde pamukçuk pamukçuk beyazlıklar oluştu. biraz araştırdığımda, mum çiçeklerinin yaygın olarak başına gelen bir hastalık olduğunu öğrendim bunun. unlu bitmiş (mealybug) meğer çiçeğimi elen geçiren yaratık; yani bir mantar değil böcekmiş kendileri…

antalya dönüşü yine konya’ya uğradık bir günlüğüne; benim mum çiçeğinin annesi neşeli ve mutlu bir şekilde yaşıyordu, üstelik düzenli çiçek de açıyormuş…

benim için hep büyülü bir çiçekti mum çiçeği; biz çocukken annemin vardı ve balkonda çiçekler açarak yaşardı. çiçeğin, yapraklarının kusursuzluğuna ve zarifliğine eşlik eden hafif bir kokusu olduğunu anımsıyorum; yıllardır bu kokuyu duymadım… naci’ye bitkilerini bu tür hastalıklardan nasıl koruduğunu sorduğumda neem yağından söz etti. evvelsi gün neem yağım geldi ve dün çiçeğimin tedavisine başladım. çok canım acıyarak uzayan dalları kestim, altta yeni sürgün veren dallarım vardı çünkü ve bu kadar geniş bir alanı tedavi etmem çok zordu. saksıdan kökleriyle birlikte çiçeği çıkardım ve çeşmenin altında bütün bitkiyi yıkadım. kontaminasyondan tamamen kurtulmak için saksıdaki toprağı attım, saksıyı da dezenfekte ettim. sonrasında dalları sildim, kuruladım. evde olan hafif alkol bazlı bir bitki ilacıyla yaprakları ve dalları sildim. uyguladıktan sonra bitkinin güneş ışığı görmemesi gerektiği için akşam hava kararınca neem yağlı bir su karışımını püskürterek tüm çiçeğe uyguladım. yedi gün sonra yine aynı işlemi yapacağım.

çiçeğim çalışma masamın köşesinde, pencerenin hemen yanında duruyordu. elbette orayı da temizledim, duvarı sildim ve bu sabah çiçeğimi yerine yerleştirdim.

bu arada mum çiçeğiyle ilgili bir sürü şey öğrendim. aslında mum çiçeklerinin pek çok türü varmış; bu cinsin genel adı ise Hoya. benimki gibi yaygın olarak yetiştirilen Hoya carnosa ise İngilizcede porcelain flower veya wax plant olarak anılıyor. Hoya türlerinin çoğu tırmanıcı ya da sarkıcı bitkilermiş; yaprakları kalın, etli ve parlak, çiçekleri ise küçük yıldızlar halinde kümeleniyormuş. o balmumu gibi görüntüleri de boşuna değilmiş meğer; çiçeklerin taç yaprakları parlak ve mumsu bir yapıya sahipmiş.

çocukluğumdan hatırladığım o hafif kokunun da hayal olmadığını öğrendim. hoyaların çiçekleri özellikle akşamları ve geceleri daha yoğun kokuyormuş. bazı türlerinin kokusu vanilyayı, bazıları limonu, hatta çikolatayı bile andırabiliyormuş…

bir de hoyaların doğada çoğu zaman toprağın üzerinde değil, ağaçların dallarında, gövdelerin çatlaklarında yaşayan bitkiler olduğunu öğrendim. kökleriyle bir ağaca tutunup orada yaşayan, suyu da etli yapraklarında biraz olsun saklayabilen bitkilermiş. dünyadaki doğal coğrafyası da epey geniş; çin’den hindistan’a, güneydoğu asya’dan japonya’ya, filipinler’e, yeni gine’ye ve avustralya’nın bazı bölgelerine kadar uzanıyor bu alan. yani çocukluğumda bizim balkonumuzda yaşayan, şimdi de çalışma masama konya’dan gelen bu çiçeğin asıl memleketi subtropikal asya’nın sıcak ve nemli bölgeleri…

size daha önce petunyaları anlatırken söz ettiğim the language and poetry of flowers kitabında hoya için tek bir kelime yazılmış: sculpture yani heykel. mum çiçeği adıyla, yani wax plant olarak geçtiğinde ise susceptibility yani hassasiyet, etkilenebilirlik yazıyor. hakikaten heykel gibi bir çiçek mum çiçeği; dayanıklı, güçlü, dokulu gövdesi, yaprakları, çiçekleriyle… 19. yüzyılda çizilmiş çok güzel illüstrasyonlar var, bir kaç tane buraya bırakayım.

bütün bu tedavi sürecinde bana çok ama çok sevdiğim emerson string quartet eşlik etti. dinlediğim albümlerden birini bırakıyorum…

“… Ama evin gürültüden daha fazla hoşlanmadığı şey,
sessizlikti…“

sessizliğin nedeni işler güçler, en çok da araya giren antalya seyahati idi. annem ve ablam çocukluğumun evinden taşındılar. ailemin 55 yıllık evinin yerine başka bir ev yapılacak artık. onlar döndüğünde o ev, o ev olmayacak!

galiba bir ev, içinde yaşadığımız zamanla birlikte yavaş yavaş başka bir şeye dönüşüyor değil mi? duvarlara sesler gizleniyor, kapı eşikleri ayak seslerini tutuyor, odalar söylenmiş sözleri biriktiriyor ve söylenemeyenleri hissediyor. kokular, kokumuz çatlaklara siniyor. rengimiz evin ruhu oluyor. biz büyürken ev de bizi biriktiriyor; yansımızı kendi içine hapsediyor…

ev, bizim hatırladığımız şeylerin yaşandığı yer değil; olay yeri tanığı. bazen “cinayet mahalli”, bazen düğün bayram…

bir ev yıkıldığında geriye taş ve toz kalıyor; ama hafızanın yıkılacak bir yeri yok…

evin yok olmasına değil, artık ona dönemeyecek olmaya üzülüyorum…

manevi değer (sentimental value) filmini ilk izlediğimde daha ilk sahnelerde gözyaşlarıma hâkim olamamıştım. bunun nedeni filmin ana karakterinin çocukluğunda yazdığı bir ödevdi. bu ödeve ilişkin sesi dinlerken, bu taşınmanın bende açtığı yere ilk kez baktım sanırım…

hala kendi duygularımı yazmaya hazır değilim. ama size filmdeki o metni yazacağım…

siz boşlukları istediğiniz gibi doldurabilirsiniz…

“… Evin boş ve hafif olmaktan hoşlanıp hoşlanmadığını,
yoksa dolu ve ağır olmayı mı sevdiğini merak etti.
Zeminlerin üzerinde yürünmesini sevip sevmediğini.
Duvarlarının gıdıklanıp gıdıklanmadığını.
Hiç acı hissedip hissetmediğini.

Ve evet,
muhtemelen dolu olmayı sevdiğini düşündü.
Onlardan önce de başka insanlar ve hayvanlar
orada zamanlarını geçirmişti.
Büyük büyükbabası,
büyükannesinin doğduğu odada ölmüştü;
o oda şimdi anne babasının yatak odasıydı.

Babaları, evin bir kusuru olduğunu söylemişti;
ev tamamlandıktan hemen sonra,
bir asır önce fark edilmişti bu kusur.
Nora, ev sanki batıyor, çöküyormuş gibiydi diye yazdı;
ama bu, çok ağır çekimde oluyordu.
Ailesinin orada geçirdiği zaman ise
havada asılı duran bir anın yalnızca
küçücük bir parçasıydı.

Yazdıklarını daha sonra okuduğunda,
“kavga” sözcüğünü kullanmadığını fark etti.
Anne babasının çıkardığı “gürültüden” söz etmişti.
Ama evin gürültüden daha fazla hoşlanmadığı şey,
sessizlikti.

Babaları temelli gittiğinde,
ev hafifledi.
Anne babasının çıkardığı gürültü sona erdi.
Ama ev, onun çıkardığı
öteki sesleri özledi.

Öğretmeni ona A verdi
ve babası yazıyı çok sevdi…”

“… Halil Paşa kıyıyı denizle barıştırır, denizden kıyılara selâm gönderir.”
-Nurullah Berk

içinde dönüp duran “iki kadın konuşuyor, nereden geliyor bu ses?” cümlesiyle yatakta çırpındım bir süre; uyku ile uyanıklık arasında bir yerlerde, kapalı kaldığım bir araftaydım sanki… sonra sesler birbirinden ayrışmaya başladı, sözcükler netleşti, türkçe değildi; o an anladım sesin nereden geldiğini, tamamen uyandım; yan apartmandaki, muhtemelen amerikalı olan kadının misafirleri vardı! o evden ya köpeğin evin içinde koşarken parkenin üzerinde kayan pati sesleri gelirdi ya da böyle gecenin karanlığına karışan kadın sesleri… midemdeki rahatsızlığı ve yanmayı hissettim, yatağımın yanındaki bardaktan bir yudum su aldım, geçmedi. kalktım, ağzıma bir talcid atıp bir süre evin içinde dolaştım, balkona çıktım; saat üçe geliyordu!

tekrar yatağa kıvrıldım, a.’ya “elini sırtıma koyar mısın?” diye fısıldadım. bir bedenden diğerine açılan “kapı” uykuya açılmadı bu defa; aksine, yatmadan önce bitirdiğim demir özlü kitabının sözcükleri, anları, hüznü, yükü bütün zihnimi sardı… buradan çıkmalıyım diye düşünürken bebek ağlamaya başladı, on günlük bir beden için ne kadar güçlü bir ses, diye düşündüm…

dörde kadar sayarak derin bir nefes aldım…

yediye kadar sayarak içimde o derin nefesi tuttum…

ve ardından sekize kadar sayarak nefesi yavaşça dışarıya verdim…

sonra bir kez daha, bir kez daha derken, ressam halil paşa’nın bostancı sahilinde buldum kendimi, adalara baktım, ışığın tadını çıkardım, yerdeki çakıl taşlarına dokundum… artık pazar akşamüzerini geçirdiğim sergideydim yeniden. halil paşa’nın paris günlerinde, resim eğitimi sırasında yaptığı çıplak insan figürlerine bakarken, tuhaf şekilde yüzlerdeki ifadelere takılıp kalmama bir kez daha inanamadım…

serginin küratörünün akıcı, duru türkçesi, konuya hâkimiyeti ve sözcüklerle uyum içinde hareket eden bakımlı elleri, incecik parmakları hâlâ benimleydi… anlatımındaki o pozitif enerji de…

hatırladığım, sevdiğim resimlerin önünden bir kez daha geçtim; en son dört mevsimi anlatan resimlerin önünde durdum; kış’ta derin bir nefes aldım ve çıplak dalların arasında kayboldum…

Sözünü ettiğim sergiye aşağıdaki bağlantıdan erişebilirsiniz. Serginin dün son günüydü, kaçırmadığımız için gerçekten çok mutlu olduk…
https://www.peramuzesi.org.tr/sergi/suyun-kiyisinda/1318

“…büyüdüğümde kendimi nasıl anımsayacağım acaba…”
-z.

yansıyan düşlerime*

Sarı bir sıcak. Yaprak kıpırdamıyor. Havadaki basınç omuzlarımızda. Balkonlarda geçen yaz akşamlarının birinde TRT kanalının sesi etrafa yayılıyor. Akşam sofralarının telaşı. Annelerin babaların ve elbette en çok da biz çocukların konuşmaları, bağırışları yeni bir yaz akşamını hazırlıyor.

Her geçen yıl biraz daha artan karşılıklı dizilmiş beşer katlı apartmanlar, yerlerini bu apartmanlara bırakan portakal bahçeleri, sokağın bir ucunda sera siluetleri ve diğer yanda çocukluğuma bir gölge gibi düşen lacivert beydağları… Bedenlerimizde kalan tuz ve uykularımıza karışan portakal çiçeği kokularında bir çocukluk… Ve akdenizin derinliklerinde kaybedilmiş hüzünlerimiz…

Akşamın sesi, geçen mavi steyşın arabanın sesinde kayboldu. Çıt çıkmıyordu. Sokak boyunca ilerleyen arabanın arkasında bir çift bacak. Omuzlarımızda sarı bir sıcak… Koyu renk kumaş pantolon ve makosen ayakkabılar. Yapış yapış bedenlerimizdeki ter ve zaman içinde düşünümde yarattığım kan kokusu…

“Ne oldu acaba?”, “ne olacak bunun hali”, “herhalde ölmüş”, “vah analara babalara. Sen bu yaşa kadar…” soruları, yorumları arasında ve hüznün tadında akşam yemekleri…

Apartmanın bahçe duvarında hızla sayımız arttı. Evden aldığımız yasaklamalar ve kendimize itiraf edemediğimiz korkular nedeniyle portakal bahçeleri arasındaki, yabani böğürtlen çalılıklarının karanlığında yapılan çete toplantısı o gece yapılamadı, saklambaç oynanmadı, ertesi gün denize kaçta gidileceği konuşulmadı ve hatta belki o gece hiç uyunmadı… (1979)

Babam her dönüşü bir kitap demek olan iş gezilerinden birinde. Annemle birlikte yatıyoruz. Koridorun yeşil gece lambası ışığında, patlama sesiyle binlerce parçaya bölünmüş bir kristale dönüşüyor oda. Anneme sarılmış olmalıyım…

Evde annemin anneannesi, büyük anneanne ve onun kız kardeşi Melek Anneanne var… Annemde onlara heyecandan bir şey olacak korkusu… Sabaha kadar apartmandaki herkes oturdu ve ağladı. Ölen yok ama Ziya Amca’nın arabası, yeşil, 68 model Opel, denize gittiğimiz araba artık neredeyse yok. Dinamiti yerleştirirken benzin deposuna kesme şeker atmışlar, bu tahribatı arttırıyormuş.

Herkes anarşi (!) ile hiç ilgisi olmayan Ziya Amca’nın arabasına neden bomba atıldığını merak ederken, solcu bir lise müdürünün arabasıyla karıştırıldığı öğreniliyor. Bombayı köpekçiler koymuş. Aynı model, aynı renk ve plakaları bir harf ile farklı olan bu arabayı her gördüğümde içimde bir patlama yaşıyorum…

…

Bir sabah… Bu ülkenin bayramlarının tarihleri gibi ama farklı anlamlar taşıyarak beynime kazınan 12 Eylül… Evde garip bir sabah sanki televizyon açıktı bütün gün diyeceğim ama bu büyük olasılıkla son yıllarda böylesi günlerde yapılan naklen yayınlara alışmamdan. Hatırladığım en net şey evdeki gerginlik, bir de annemin 1960 ihtilali anılarını bize anlatışı… Sokağa çıkma yasağının uygulandığı o günlere dair anımsadığım en net şey ise bisikletlerimizle, en uzak sokaklarda trafiğin olmamasından yararlanarak attığımız turlar, bizi yakalayıp evinize dönün diyen jandarmalara da evimiz yakında deyip savuşmalarımız. Bir de apartmanların altına kurulan masalarda mahallede düzenlenen tavla ve okey partileri. Sanki bu inanılmaz acıların yaşanan zamanlarda bizim sokak başka bir gezegendeymişçesine bir huzur ve mutluluk yaşıyordu benim çocuk düşünümde… (1980)

Burdur’un geniş, yuvarlak taşlarla kaplı eski sokaklarından birinde, yer sofrasında kalabalık bayram yemeklerinin yendiği kocaman bir ev. Giriş kapısının yanında, evdeki bir sürü odaya rağmen Koç Dedemizin kullandığı tek oda, penceresinde mum çiçeği, sürahisi ve bardağı, gazeteleri ve büyük duvar saatiyle aklımda. Evin içinde yalnız kalıp da korkmadığım tek yer… Bizim Kurtuluş Savaşı gazisi olan Koç Dedemizin silahları varmış… Ne olacak bu silahlar şimdi korkusu sardı aileyi. Benim aklımda ise Koç Dedenin o ahşap, garip bir kokusu olan esrarengiz evinde silahların nerede olabileceği sorusu…

Yukarı doğru dönerek çıkan merdivenlerinin yan duvarlarındaki karanlık dolaplarda olabilir… Alt katta o kokulu elmaların olduğu ama asla yalnız girmeye cesaret edemediğim kiler de olabilir… Bahçenin arka taraflarındaki ahırlarda olabilir… Yıllar önce ölen ciciannenin kullanılmayan yatak odasında olabilir… Hatta evin ahşap tabanlarına bile saklanmış olabilir… Belki de Koç Dede onları bahçedeki ergen ağacının altına gömmüştür (1980 sonrası günler)

Burdur’da kayısı ağaçlı bahçeye bakan mutfak balkonundan merdivenle bahçeye inilebildiği için çok sevdiğim evde, çok okuyan kuzen abi ile şu üzerine dantel örtü ve nazar boncuğu takılan cinsten bir eski radyodan Moskova Radyosu’nu dinliyorum. Hatırladığım tek şey bu işi yapmaktan dolayı kendimi çok önemsediğim…

Artık koyu mavi ciltli ve pembe yaprakları olan bir deftere hoşuma giden şiirleri yazıyorum. Sayfanın bir tarafı şiir, diğer tarafı ise genellikle siyah beyaz köylü kadın, erkek ve özellikle çocuk resimleri…

Eve alınan Cumhuriyet Gazetesi’nin sadık bir okuyucuyum, önceleri bu gazeteyi almak sanki bir ayrıcalık gibiydi, şimdilerde ise adının yazdığı kısım içe katlanarak, hemen çantaya atılan bir tehlikeye dönüştü. Ama yine de kendimi önemsememi sağlıyor…

Kuzen abi Atatürk’ün Bursa Mitingi’nden sözediyor. Devam ettiği Eskişehir Maarif Koleji’nde, Atatürk’ün bu mitingde yaptığı konuşmalardan alıntılar yaptıkları için cezalandırılıyorlar… Büyüdüğümde(!) ben de mücadele edeceğim kararını ilk verişim… (1980 sonrası günler)

Gece on ikiden sonra sokağa çıkma yasağı var. Gece dışarı çıkıldığında geç kalınırsa aceleyle taksiye biniliyor, taksimetre yok, taksi 7,5 lira… Acaba çıkarsak ne olur, vururlar mı bizi… (1980 sonrası günler)

İğrenç bir oda… Ne pencereden görülen çam ağaçları, ne de yatağımın yanındaki nergizler, İlhan Selçuk’un şu an adını anımsamadığım deneme kitabı, burada olmayı bana keyifli hale getiremiyor…

İki yanımda birer yatak ve birer kadın… Canım onlarla konuşmak istemiyor. Kendimi insanlardan ayırma çabasındayım, önemseme duygusuyla onlardan uzak olduğuma inanıyorum. Bir dini, tanrıyı, aileyi ve hatta aşkı reddetmeye başladığım yıllar. Sonraları bazılarına sıkı sıkı sarılıp bazılarını ise red etmeyi bile gereksiz bulduğum değerlerim ve hala emin olamadıklarım…

Durmadan soru soruyorlar, yanıtlarım evet, hayır ve zorunlu kalırsam bir iki sözcüğü geçmiyor… Genç olanını hemşire götürüyor. Geri döndüğünde başının bir yanındaki saçların usturayla kazınmış olduğunu fark ediyorum. Bir anda soruyorum “niye?” diye…

Ertesi gün bir kulak ameliyatı geçirecek, ağlamaklı anlatıyor. Uzun ve sıkıntı dolu bir gece başlıyor…

Diğer yanımdaki yaşlı kadın nasıl olduğunu anlamadan bir şeyler anlatmaya başlıyor. Diğerinin duymadığını anlayınca sesini yükseltiyor. Kendimi kitaba vermeye çalışıyorum. Olmuyor. Aslında sinir bölümündeymiş, artık iyileştiği için diğer hastalardan etkilenmesin diye kulak burun boğaza almışlar. Önce kocası iş kazasında ölmüş, ardından kardeşi. Onun neden öldüğünü anımsamıyorum, o sırada dinlememeyi başardım herhalde. Sonra oğlunun ölüsünü “bir gün mavi bir steyşın arabanın içinde bacakları dışarıda” getirmişler. 17 yaşındaymış daha…

17 yaşında bir ceset, bacakları dışarıda, vurmuşlar, kim bilinmiyor, oysa onun anarşiyle hiç ilgisi yokmuş, 17 yaşında, bacakları dışarıda bir ceset, sarı bir sıcak, yaprak kıpırdamıyor, mavi steyşın araba sokağı geçiyor, çıt çıkmıyor, bir tek bacaklarını görmüştüm şimdi fotoğrafı gözümün önünde, benim yaşımda bir ceset, öldüresiye bir sıcak, sarı…

Diğeri fotoğrafa uzanıyor, “allah bağışlasın…” diyor… Yaşlı kadınla birbirimize bakıyoruz, başım ağrımaya başlıyor, odanın ışıkları kapatılıyor. Hastanelerde erken yatılıp, erken kalkıldığını öğreniyorum. Sabaha kadar, bir türlü dinmek bilmeyen ses, gözümün önünde bir çift bacak ve sarı bir sıcak…

Hemşire bir sakinleştirici onu sakinleştirmeye yeter diyor, annem aniden kapıyı kapatmaya çalışıyor, benden bir şeyi gizlemeye çalışarak. Sedyede üstü beyaz çarşafla örtülü bir ceset geçiyor, başım ağrıyor…(1985)

*Abdullah Şanal

***

yukarıdaki yazı patika dergisi‘nin haziran-temmuz 1996 sayısında yayımlandı. “12 eylül anıları” başlıklı bir dizi için yazmıştım. yazıyı buraya eklerken genel olarak metne dokunmadım; bariz dilbilgisi ve dizgi hatalarını düzelttim sadece… bir önceki yayının, tomris ve demir özlü’nün ardından kendi 80 sonramı buraya kaydetmek istedim çünkü.

tabii şimdi radyoluğumu da yapıp, dönemin askeri yönetiminin TRT’sine takılan şarkıları anayım.

musa eroğlu’nun “yolun sonu görünüyor” adlı türküsü intiharı özendirdiği, barış manço’nun “ölüm allah’ın emri” şarkısı girişinde zurna kullanıldığı, ayla algan’ın “bak şu adama âşık oldu” şarkısı evli bir erkeğe duyulan aşkı anlattığı, şenay’ın “hayat bayram olsa” şarkısı komünizm propagandası yaptığı, nur yoldaş’ın “sultan-ı yegâh”ı sözlerin telaffuzu, “ormancı” ise devlet memuru olan ormancılara yönelik eleştiri içerdiği gerekçeleriyle TRT denetimine takılmış…

artık mabel matiz’in varlığının bile bir suça dönüştüğünü düşününce, bugünün aksine lgbt+ ve toplumsal cinsiyet meseleleri gündemde yokmuş anlaşılan!

çok uzattım! en iyisi “hayat bayram olsa” diyerek susayım.

“… Hey trenler, vapurlar beni burdan götürün!
Ne var gözyaşlarından çamurlar yuğuracak?…”
-Charles  Baudelaire, Hüzün ve Serseri

geçiyor; ne kaldı şurada eylül’e! sonra güz de biter, yeni yıla kavuşuruz… sonra bir sonraki yıla, sonra bir sonrakine. ben saldım bu akışı, takılmıyorum artık; takılsam ne olacak, o ayrı mesele tabii. öte yandan tomris‘le biraz zamanı geriye sarıyorum sanki; şimdilerde onun yanına demir özlü de eklendi. 80’lerin sert ve ağır günlerini, demir özlü’nün sürgünde on yıl kitabıyla, avrupa’dan, dışarıdan bir bakışla okurken araya tomris’in yürekte bukağı ve yaz düşleri kış düşleri‘ndeki içeriden, memleket manzaraları giriyor.

sürgünde on yıl, yalnızca demir özlü’nün yurtdışında geçirdiği yılları anlattığı bir anı kitabı değil; 1979’dan 1989’a uzanan bir dönemin, ülkeden koparılmış bir yazarın gözünden tutulmuş kişisel bir kaydı. özlü, 1979’da artan siyasal şiddetin ardından isveç’e gidiyor. 12 Eylül 1980 darbesinden sonra Türkiye’ye dönemeyince sürgünlük kalıcılaşıyor; 1986’da da yurttaşlıktan çıkarılıyor.

kitapta sürgünde olmak yalnızca siyasi bir mesele değil elbette; istanbul’dan kopuş, stockholm’e alışamama, yalnızlık, memleket özlemi, babasının ölümü, kardeşi tezer’in kanser olması, dostları, dönemin yazarları, sanatçıları, aydınları, edebiyat ve yazarlık birbirine karışıyor. stockholm’de yeni bir hayat kurmaya çalışırken, farklı avrupa kentlerinde yolculuk yaparken, istanbul’u, ailesini, arkadaşlarını ve geçmişini sürekli yanında taşıyor demir özlü.

1984 yılının ekim ayında, berlin senatosu kültür dairesi’nin bursuyla berlin kenti üzerine bir şeyler yazmak için gittiği şehirden dönüşüne ilişkin şunları yazmış kitapta:

“… 8 Aralık tarihinde, zoo İstasyonu’ndan kalkan trenle stockholm’a doğru yola çıkıyordum. bana güzel kartpostallar gibi görünen stockholm’le çevresinden iki ay uzak kalmış, yazarak kendi içime bir yolculuk yapmış; hem kendi içimi altüst etmiştim, hem de insanlık tarihini çok daha hakiki olarak yaşamış bir toplumda, romantik döneme özgü bir doğa içinde—wannsee ile çevresi, güller, ormanlar eşsiz güzellikteydi—yaşamı bütün canlılığıyla tanımıştım. Arkadaşlar edinmiş, duygular yaşamış, bazen kendi de onların kültürünü anlamaya çalışmıştım. Bu iki aylık yaşam, üzerimde öyle derin bir iz bırakmıştı ki, bu izi iki yol boyunca olgunlaştıracak, notlar alacak, bazı küçük belgeler toplayacak, sonra fantezilerimle değiştirdiğim bu yaşamdan hareketle, iki yıl sonra bu binaya yeniden gelecek, Berlin’de Sanrı adlı anlatımı yazacaktım.

Bu iki ayda yaşadığımı anladım. Bireysel bir yıkıntıyı en dip noktalara kadar yaşasam da, gene ayakta kalabileceğimi sezdim. Dünyada, başka uluslardan da olsa insanlar, arkadaşlar olduğunu gördüm. 1982 yılında, Avrupa’da ‘kaldırımlarda açlıktan ölsem de kalacağım, bu askeri rejime muhalafet edeceğim’ demiştim kendi kendime. Bunu yapabileceğimi anladım. İçimde neler birikirse biriksin! acı bazen beni ne kadar derinden vurursa vursun ya da öğle uykuları beni derin bir boşluğun içine çekerse çeksin!”

tomris’in Yürekte Bukağı kitabıyla ise 80 öncesine içeriden bakıyorum. dönemin olayları orada da var ama doğrudan anlatılmıyor; evlere, sokaklara, kadınlara, ilişkilere, insanların konuşmalarına ve susmalarına sızmış hâlde. hayatın tedirginliği bazen bir cümlede, bazen bir suskunlukta, bazen de insanların birbirlerinden uzaklaşmasında çıkıyor karşımıza. sözü burada tomris’e bırakayım:

“… kentlerde kimseler birbirini tanımıyordu. o güne kadar tanımayı pek düşünmemişlerdi, ama artık önemliydi; tanınmayanlar kuşkuyla süzülüyordu. bıyıktan, saçın taranış biçiminden, kısalığından ya da uzunluğundan, giyiniş özelliklerinden, bir düşmanlık, bir dostluk belirtisi çıkarılmaya çalışılıyordu. her yerde; dolmuş motorlarında, arabalarda, kamyonlarda, otobüslerde, uçaklarda.

raylara gelişigüzel atılmış bir pamuk paketi, apartman aralığına bırakılmış bir gazete tomarı, biraz sonra patlayacak bir bombayı ansıtıyordu. yıllardır cepleri ısıtan sigara paketlerinde kötü belirtiler, eski söylenceler aranıyordu: kurt kulakları, gamalı haçlar, orak çekiçler…”

Yürekte Bukağı’nın “Güneşli Bir Gün” öyküsündeki üzerine torba geçirilmiş şehir, 1981 yılına gelindiğinde Yaz Düşleri Kış Düşleri kitabında “Filizkıran Fırtınası“na tutuluyordu.

“Lisa, ekip arabasına göz attı. yaşlı, kılıksız bir adam camdan bakıyordu, bir memur terini siliyordu korkudan. birkaç genç, dudakları sımsıkı kenetli, oturuyorlardı sessizce.
– Nereye götürüyorlar acaba? dedi Lisa.

– Bilmem ki, dedi kadın.
Onlar Sarı-Kent’in yollarından geçerken, Beşiktaş’taki kalyonlar ağır ağır yelken açtılar. bilinmedik denizlere. kentin mavi damı ta aşağılarda kalmıştı. Filizkıran fırtınası, maden filizlerini bile kasıp kavuruyordu, çürütüyordu…”

anlayacağınız, demir özlü dışarıdan bakarken, sürgünün mesafesini hissettirirken; tomris memleketin içindeki daralmayı anlatıyor yazdıklarıyla. bataklık, hep aynı bataklık… rengi değişiyor, bazen kabuk bağlıyor, çatlaklar oluşuyor, sonra bir yerinden su çıkıyor, başka bir yerinden yeşeriyor. sonuçta bataklık da doğanın bir parçası; kendi hayatı, kendi dengesi var içinde. anlaşılan bizim habitatımız da memleket dediğimiz bu bataklık. koku derseniz, o bambaşka bir mesele tabii.

“… duvarlarla odalar çok dar, sokaklar çok geniş…”
–Tomris Uyar, Kalenin Bedenleri

rüyamda, çok eski bir hesaplaşmaya gittim; işle ilgili bir mesele! o kadar öfkeli bir şekilde karşımdaki insanlara nefretimi, kırgınlığımı kustum ki unuttuğumu düşündüğüm bir sürü detay dalga dalga bu öfkeyle ortaya çıktı; hem ağlıyordum hem bağırıyordum…

uyandığımda hâlâ o öfke ve kırgınlığın içinde sıkışıp kalmıştım. o yüzden mi bilmiyorum, terraryumumla ilgilenmeye karar verdim; bakımsız kalmıştı bir süredir, içindeki kaktüsler mutlu değildi. zaman zaman camın içindeki kaktüsleri hapsetmiş olma duygusu yaşıyorum elimde olmadan; evde yaşayan kedilere ve köpeklere dair hissettiğim duyguya benzer şekilde…

tomris’in yaza yolculuk kitabındaki bir öyküyü dinleyerek içerideki taşları, midyeleri, kaktüsleri çıkardım; ardından biraz toprak, birkaç yeni kaktüs de ekleyerek terraryumumu yeniden düzenledim, mutfak masasına, yani gözümün önüne koydum…

işin tuhaf tarafı, öyküdeki kadın mardin’de sıkışıp kalmış istanbullu bir gelindi!

“Taşındıkları ikinci ev kâgirdir, yeni kesimledir. Oğlu büyümüştür; o vazgeçmiştir. Kaleyle kendini özleştirmesini sağlayan, kişiliğini ayakta tutan soylu kalebentlik duygusundan yoksundur artık. Aldığı kırbaç yaraları sağalmış, alışmaya alışmış, alışmayı kanıksamıştır.  Yalnız, kendini yıllar yılı aykırı bir bezek gibi sürüklemekten de bıkmamıştır. Hiç giymeyeceği giysilerin modellerini çizmekten vazgeçer. Kocasından evden çıkma izni istemekten de. Kapanır, kendi kalesini, dokunulmazlığını kurar. Böylelikle de yeni ve bu kere bilinçli kalebentliğini. Zamanla, yer yer kesik cam ışıltıları ile yanan bu bozkente benzediğini sezemez.”

jung’a göre bu, belki de öyle basitçe bir tesadüf değil. insanın içinde olup bitenlerle dışarıda karşısına çıkan şeyler arasında, nedensel olmasa da bir anlam bağı kurulabileceğini söylüyor o. yani içimizde biriken bir duygu, bir korku, bir arzu, dışarıda karşımıza çıkan başka bir şeyle tuhaf bir biçimde birbirine değebiliyor…

burada susup sözü norah jones’a bırakıyorum, başka değen bir duruma…

“…eve yalnız döneceğim
dibe çöken bir taş gibi
telefonun fişi çekilmiş
yoluma devam edeceğim, özgürce
donmuş bir rüzgâr gibi
terk edilmiş bir fabrika gibi…”